Poród zależy od adresu. Cięciem cesarskim kończy się od 17 do 98 proc. porodów, a poziom szpitala tłumaczy z tego kilka punktów

NFZ policzył za 2025 r., jak przebiegły 232 009 porodów w 305 placówkach i opublikował wynik dla każdej z nazwy. Trzy wskaźniki mówią, co się na sali stało: cięcie cesarskie, znieczulenie zewnątrzoponowe, nacięcie krocza. W skali kraju wychodzi odpowiednio 48,39 proc., 27,44 proc. i 29,63 proc.Rozstrzelenie między placówkami jest jednak takie, że średnia krajowa nie opisuje żadnej z nich. Cięciem cesarskim kończy się od 17,24 do 98,26 proc. porodów, a znieczulenie zewnątrzoponowe dostaje od zera do 87,18 proc. rodzących naturalnie. Sprawdziliśmy, ile z tego rozrzutu tłumaczy się stopniem referencyjnym szpitala — bo ośrodek trzeciego stopnia przyjmuje ciąże najtrudniejsze — i wychodzi, że niewiele.

Trzy wskaźniki, trzy różne mianowniki

Zanim cokolwiek porównamy, trzeba wiedzieć, przez co NFZ dzieli. Karty wskaźników są w rozporządzeniu Ministra Zdrowia (Dz.U. 2025 poz. 562) i mianowniki nie są takie same:

• K.V.1, cięcia cesarskie. „Odsetek porodów drogą cięcia cesarskiego w łącznej liczbie porodów u danego świadczeniodawcy”. Mianownik: wszystkie porody.
• K.V.7, znieczulenie. „Odsetek porodów ze znieczuleniem zewnątrzoponowym lub w przypadkach uzasadnionych medycznie ze znieczuleniem podpajęczynówkowym w łącznej liczbie porodów drogami natury u danego świadczeniodawcy”. Mianownik: tylko porody drogami natury. Dlatego 27,44 proc. to udział wśród porodów naturalnych, a nie wśród wszystkich.
• K.V.8, nacięcie krocza. „Odsetek porodów drogami natury z nacięciem krocza w łącznej liczbie porodów drogami natury u danego świadczeniodawcy”. Mianownik jak wyżej: porody drogami natury.

Ta różnica ma znaczenie praktyczne. Szpital z wysokim odsetkiem cięć ma mniejszy mianownik przy dwóch pozostałych wskaźnikach, więc pojedyncze zdarzenie mocniej rusza mu wynik. Dlatego wyników placówek z mianownikiem poniżej 30 nie podajemy wcale, a przedział od 30 do 99 traktujemy jako niepewny. Wszystkie liczby w tabelach niżej mają mianownik co najmniej 100.

Cięcia cesarskie: prawie co drugi poród

Wartość krajowa to 48,39 proc. — 112 277 cięć na 232 009 porodów. Liczymy ją jako sumę liczników podzieloną przez sumę mianowników, a nie jako średnią z placówek, bo inaczej mały szpital ważyłby tyle samo co duży. Wśród 290 placówek z co najmniej setką porodów połowa mieści się między 44,20 a 56,96 proc., ale 50 z nich przekracza 60 proc. — razem 26 540 porodów — a 10 przekracza 70 proc.

Światowa Organizacja Zdrowia od 2015 r. odradza mierzenie szpitali jedną liczbą progową. W oświadczeniu o odsetku cięć cesarskich pisze: „At population level, caesarean section rates higher than 10% are not associated with reductions in maternal and newborn mortality rates.” — na poziomie populacji odsetek cięć cesarskich wyższy niż 10 proc. nie wiąże się ze spadkiem umieralności matek i noworodków. Zdanie dotyczy poziomu populacji, nie pojedynczego oddziału. WHO dodaje wprost: „Every effort should be made to provide caesarean sections to women in need, rather than striving to achieve a specific rate.”, czyli trzeba zrobić wszystko, żeby cięcie cesarskie trafiło do kobiet, które go potrzebują, zamiast gonić za konkretnym odsetkiem.

Czy tłumaczy to stopień referencyjny szpitala?

To jest właściwe pytanie i najuczciwszy zarzut wobec takich zestawień. Szpital trzeciego stopnia i ośrodek ogólnopolski przyjmują ciąże powikłane, wcześniactwo, transporty z mniejszych oddziałów. Powinny mieć wyższy odsetek cięć i to nie byłby zarzut. Sprawdziliśmy to — i tu zaczyna się problem z jawnością, o którym niżej: rocznego pliku NFZ nie da się do tego użyć, bo nie zawiera poziomu sieci. Kolumna jest wyłącznie w pliku kwartalnym publikowanym na dane.gov.pl. Porównaliśmy oba zbiory wiersz po wierszu: liczniki i mianowniki są identyczne dla wszystkich 913 par.

Placówki z mianownikiem co najmniej 100. „Poza siecią” to wiersze, w których NFZ wpisuje „n/d” — w praktyce prywatne szpitale i kliniki położnicze z kontraktem. Pominięto grupy poniżej pięciu placówek (pediatryczne, onkologiczne).

Różnica między poziomami wynosi 6,6 punktu procentowego: od 45,46 proc. w szpitalach I stopnia do 52,05 proc. w ogólnopolskich. Różnica wewnątrz samych szpitali I stopnia wynosi 58,1 punktu — od 17,24 do 75,36 proc. Ośrodki trzeciego stopnia mają nawet niższy odsetek niż ogólnopolskie i tylko o 2,4 punktu wyższy niż placówki pierwszego stopnia. Stopień referencyjny wyjaśnia więc kilka punktów procentowych, a wyjaśnić trzeba kilkadziesiąt.

Policzyliśmy też odchylenia lejkiem, wewnątrz każdego poziomu z osobna: 157 placówek z 285 leży poza trzema odchyleniami standardowymi od wyniku swojej własnej grupy. Po zrównaniu warunków skrajności nie znikają.

Sześć najwyższych i siedem najniższych wyników przy mianowniku co najmniej 100. Nazwy skrócone o formy prawne, w pozostałym zakresie takie, jak podaje je NFZ.

Znieczulenie: średnia rośnie, połowa oddziałów stoi

Tutaj rozjazd jest największy w całym zestawieniu i widać go dopiero wtedy, gdy postawi się obok siebie dwie liczby. Krajowy odsetek porodów naturalnych ze znieczuleniem zewnątrzoponowym to 27,44 proc. Mediana placówki to 5,64 proc. Średnią podnosi kilkadziesiąt dużych ośrodków; przeciętny oddział w Polsce znieczula znacznie rzadziej. Wśród 261 placówek z co najmniej setką porodów naturalnych dolny kwartyl wynosi 0,55 proc., a 59 placówek nie wykazało ani jednego znieczulenia.

Poziom sieci tłumaczy tu więcej niż przy cięciach — 20,3 punktu między grupami — ale kierunek jest odwrotny do intuicji. Najwyżej stoją ośrodki ogólnopolskie i placówki spoza sieci, a nie szpitale trzeciego stopnia. Wewnątrz każdej grupy rozstęp i tak sięga od zera do ponad siedemdziesięciu procent, a poza lejkiem trzech sigm własnej grupy leży 228 placówek z 256.

Sześć placówek z zerem w liczniku i największą liczbą porodów drogami natury. Zero w tej kolumnie znaczy tyle, że NFZ nie rozliczył ani jednej procedury znieczulenia zewnątrzoponowego lub podpajęczynówkowego przy porodzie naturalnym — nie mówi, czy oddział takiej metody nie ma, czy jej nie sprawozdaje.

Prawo mówiło mniej, niż wielu sądzi

Standard organizacyjny opieki okołoporodowej obowiązujący w 2025 r. (tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1324) w części o łagodzeniu bólu zaczyna się zdaniem: „Rodząca ma prawo do łagodzenia bólu porodowego.” I na tym poprzestaje — nie nakazuje szpitalowi utrzymywać żadnej konkretnej metody. Zmieniło się to dopiero rozporządzeniem z 23 października 2025 r., które weszło w życie 7 maja 2026 r. Nowy przepis brzmi: „Podmiot leczniczy prowadzący szpital zapewnia kobiecie rodzącej dostęp do co najmniej jednej metody farmakologicznego łagodzenia bólu z metod, o których mowa w ust. 12.”

Ten sam przepis dokłada obowiązek, którego wcześniej nie było: „Dostępne metody łagodzenia bólu porodowego podmiot leczniczy udzielający świadczeń zdrowotnych w zakresie opieki okołoporodowej publikuje na swojej stronie internetowej i aktualizuje nie rzadziej niż raz w roku.” Po raz pierwszy rodząca ma się dowiedzieć, czego w danym szpitalu spodziewać się może, zanim tam pojedzie.

Pieniądze ruszyły średnią szybciej niż przepis

Od 2024 r. NFZ wiąże zapłatę za poród z tym właśnie wskaźnikiem. W komunikacie o zarządzeniu Prezesa NFZ Fundusz podał, że w 2023 r. odsetek porodów naturalnych ze znieczuleniem zewnątrzoponowym wynosił w Polsce 17 proc., i zapowiedział premię za jego podniesienie oraz obniżkę dla szpitali poniżej 5 proc. w kwartale. Zestawienie kolejnych okresów pokazuje, że mechanizm działa na średnią:

A jednocześnie mediana placówki w II kwartale 2026 r. wynosi 10,0 proc. — tę liczbę NFZ podaje sam, w arkuszu „Rozkład” pliku za II kwartał, obliczoną dla 282 placówek. Przeciętny oddział podniósł się z 5,64 do 10,0 proc., podczas gdy średnia krajowa poszła z 27,44 na 31,42 proc. Rośnie głównie tam, gdzie już było wysoko.

Ten sam plik ma kolumnę ze współczynnikiem korygującym zapłatę. Rozkład jest taki: 96 placówek ze współczynnikiem 0,95, 115 placówek ze współczynnikiem 1,00, 42 placówki ze współczynnikiem 1,05, 29 placówek ze współczynnikiem 1,10. Innymi słowy: co trzecia placówka w kraju dostaje dziś za poród mniej, niż dostałaby, gdyby znieczulała.

Jak wyglądałby ten rachunek na danych za 2025 r.? Poniżej progu 5 proc., przy którym NFZ obniża zapłatę, było wtedy 107 z 261 placówek — 28 524 porodów drogami natury.

Placówki z mianownikiem co najmniej 100. Progi opisujemy takie, jakie NFZ ogłosił przy wprowadzeniu mechanizmu; wysokość premii i kar zmieniała się od tamtej pory, dlatego bieżące skutki finansowe czytamy z opublikowanej kolumny współczynnika, a nie przeliczamy sami.

Nacięcie krocza: od jednego procenta do osiemdziesięciu pięciu

Trzeci wskaźnik jest najbardziej wyrównany w skali kraju — 29,63 proc. porodów naturalnych — i najbardziej rozstrzelony między placówkami. Poziomy sieci różnią się o 6,2 punktu. Wewnątrz szpitali I stopnia rozstęp wynosi 84,1 punktu.

Pięć najwyższych i pięć najniższych wyników przy mianowniku co najmniej 100.

Warto zobaczyć, że te trzy praktyki nie chodzą razem. Korelacja między odsetkiem cięć a odsetkiem znieczuleń wynosi 0,002, czyli zero. Między cięciami a nacięciem krocza 0,279, między znieczuleniem a nacięciem -0,075. Nie ma więc „szpitali dobrych” i „szpitali złych” w jednym wymiarze: to trzy niezależne zwyczaje, każdy do wyjaśnienia z osobna. Najlepiej widać to na jednym przykładzie: prywatna placówka z drugim najwyższym odsetkiem znieczuleń w kraju (82,89 proc.) ma zarazem jeden z najniższych odsetków cięć (25,50 proc.).

Mapa: gdzie mieszkasz, tak rodzisz

Na poziomie województw rozjazd jest mniejszy niż między placówkami, ale przy znieczuleniu i tak ponad ośmiokrotny. Mazowieckie znieczula 52,43 proc. porodów naturalnych, kujawsko-pomorskie 6,14 proc. Przy cięciach rozpiętość to 1,6-krotność: od 36,45 proc. na Pomorzu do 58,25 proc. na Podlasiu.

Wszystkie placówki, bez progu mianownika: suma liczników podzielona przez sumę mianowników w województwie. Kolumna „Porodów” dotyczy wskaźnika cięć, czyli wszystkich porodów; dwa pozostałe wskaźniki mają mianownik węższy — porody drogami natury.

Dwie kolumny, które są tylko w jednym pliku

Cały poprzedni rozdział o poziomach referencyjnych dało się napisać dlatego, że plik kwartalny ma kolumnę „Poziom sieci”. Roczne zestawienie z BIP NFZ, ogłaszane na podstawie ustawy o jakości w opiece zdrowotnej, ma o świadczeniodawcy trzy informacje: kod, nazwę i województwo. Ani stopnia referencyjnego, ani wartości standaryzowanej. Kto czyta wyłącznie plik ustawowy, dostaje liczby, których nie da się uczciwie porównać, i nie dowie się nawet, że mu czegoś brakuje.

Sprawdziliśmy też, ile zmienia sama standaryzacja. Odpowiedź: bardzo niewiele.

W każdym z trzech wskaźników pierwsza i ostatnia dziesiątka placówek po standaryzacji to dokładnie ten sam skład co przed nią — 10 na 10. Korekta zmienia setne części procentu, a rozrzut, o którym mówi ten tekst, sięga kilkudziesięciu punktów. To nie jest argument przeciwko standaryzacji. To argument za tym, że skrajności nie da się nią wytłumaczyć.

Publikacja ustawowa jest uboższa od publikacji dobrowolnej. Kolumny potrzebne do porównania podobnego z podobnym państwo udostępnia w zbiorze na dane.gov.pl, bez podstawy ustawowej, a więc i bez gwarancji, że będzie je udostępniać dalej.

Jak to policzyliśmy

• Wartość krajowa i wojewódzka: suma liczników podzielona przez sumę mianowników. Nie średnia z placówek, bo ta zrównuje szpital z dwustu porodami ze szpitalem z dwoma tysiącami.
• Próg publikacji: mianownik co najmniej 100. Wyników przy mianowniku poniżej 30 nie pokazujemy, przedział 30–99 traktujemy jako niepewny.
• Odchylenia liczone lejkiem: z = (p − P) / √(P(1−P)/n), granica trzech sigm, osobno wobec wartości krajowej i wobec wartości własnego poziomu referencyjnego.
• Roczne zestawienie z BIP i plik kwartalny 2025_Q4 porównane wiersz po wierszu: liczniki i mianowniki identyczne we wszystkich 913 parach. Nasza kopia rocznika przechodzi też walidację wobec agregatów wojewódzkich CeZ bez rozbieżności dla wskaźników K.V.

Powiązane: Porównywarka jakości placówek · Dwie trzecie budżetu szpitala idzie na płace · Wszystkie artykuły

• NFZ, Wskaźniki jakości opieki zdrowotnej (BIP) — roczne zestawienie za 2025 r., plik xlsx.
• dane.gov.pl, zbiór 4832 — plik kwartalny 2025_Q4 z kolumnami „Poziom sieci” i „Wartość wskaźnika standaryzowana”.
• Dz.U. 2025 poz. 562 — karty wskaźników K.V.1, K.V.7 i K.V.8 (definicje licznika i mianownika).
• Dz.U. 2023 poz. 1324 — standard organizacyjny opieki okołoporodowej obowiązujący w 2025 r.
• Dz.U. 2025 poz. 1525 — zmiana standardu, obowiązuje od 7 maja 2026 r.
• WHO Statement on Caesarean Section Rates (WHO/RHR/15.02, 2015), pełny tekst PDF.
• NFZ o zarządzeniu Prezesa NFZ w sprawie znieczuleń przy porodzie — progi i odsetek za 2023 r.
• Pliki kwartalne NFZ za 2026 r.: porody, I kwartał · znieczulenia, II kwartał (arkusz „Rozkład” i współczynnik korygujący).