Ważne dane

Liczba lekarzy w Polsce

Naczelna Izba Lekarska (Centralny Rejestr Lekarzy, 2025) podaje ~165 tys. lekarzy wykonujących zawód i ~174 tys. z prawem wykonywania zawodu; GUS liczy ~141 tys. „pracujących bezpośrednio z pacjentem". Wg OECD Polska ma ok. 3,4 lekarza praktykującego na 1000 mieszkańców (2021; ~3,9 w 2023) — jeden z najniższych wskaźników w UE (średnia ~4,1).

Trzy różne definicje (wykonujący zawód / z PWZ / pracujący z pacjentem) dają różne liczby — łatwo nimi manipulować. Żadna nie mówi wprost, ilu lekarzy realnie pracuje w publicznym systemie, w jakim wymiarze (etaty/FTE) i w jakich specjalnościach są luki.

Rzetelne planowanie kadr: ile miejsc na studiach i rezydentur naprawdę potrzeba, gdzie są białe plamy, jak duża jest luka pokoleniowa.

Raportować nie tylko liczbę PWZ, ale realne zaangażowanie w systemie publicznym (etaty/FTE) w rozbiciu na specjalności i regiony.

Ministerstwo Zdrowia (sprawozdawczość) we współpracy z NIL i NFZ.

Ilu lekarzy w jakiej specjalizacji — i ilu bez żadnej

Lekarzy wykonujących zawód jest 164 892 (NIL, 31.12.2025). Najliczniejsze specjalizacje (tytuł specjalisty, wykonujący zawód): choroby wewnętrzne 20 039, medycyna rodzinna 12 052, pediatria 8 639, położnictwo i ginekologia 6 948, chirurgia ogólna 6 527, anestezjologia i intensywna terapia 6 475, kardiologia 5 579, psychiatria 4 374, ortopedia i traumatologia 4 302, radiologia 4 148, okulistyka 4 136, neurologia 3 920. Na drugim biegunie deficyty — geriatria to zaledwie 594 lekarzy na całą starzejącą się populację. Ilu lekarzy NIE MA żadnej specjalizacji — NIL nie podaje wprost (b.d.); wiadomo tylko, że „w trakcie" jest ~16,8 tys. rezydentów i ~7,7 tys. szkolących się pozarezydencko.

Zestawienie NIL liczy TYTUŁY specjalisty, nie osoby — jeden lekarz może mieć kilka specjalizacji (średnio ~1,26 na specjalistę; kardiolog zwykle jest też internistą), więc sum specjalizacji NIE WOLNO dodawać, by policzyć „ilu jest lekarzy". Z tego samego powodu liczby „lekarzy bez żadnej specjalizacji" nie da się wyliczyć prostym odejmowaniem, a NIL nie publikuje jej jako osobnej pozycji. Do tego trzy różne definicje (wykonujący zawód 164,9 tys. / z PWZ 153,4 tys. / pracujący bezpośrednio z pacjentem wg GUS 141,2 tys.) dają różne liczby.

Realne planowanie kadr: gdzie są deficyty (geriatria, medycyna ratunkowa), ilu lekarzy jest jeszcze bez specjalizacji (rezerwa/rezydenci) i ile osób faktycznie leczy — zamiast mylących sum „głów" i dyplomów.

Publikować liczbę UNIKATOWYCH lekarzy wg specjalizacji (osoby, nie dyplomy) oraz osobno liczbę lekarzy bez żadnej specjalizacji i w trakcie szkolenia — spójnie z definicją „wykonujący zawód".

Naczelna Izba Lekarska / Ministerstwo Zdrowia / GUS.

Limity na studia lekarskie vs ilu realnie kończy — i prognoza

Limit przyjęć na kierunek lekarski wzrósł z 6 188 (2015/16) do 10 504 (2025/26) — +70% (a limity I roku wg MZ o +239% w latach 2005–2023). Z tych 10 504 miejsc tylko 6 766 to bezpłatne studia stacjonarne po polsku; 1 736 to płatne niestacjonarne, a 1 888 (18%) to studia w języku angielskim, w praktyce dla obcokrajowców. Mimo rosnących limitów realny dopływ do zawodu — liczba osób, które zdały LEK — to wciąż ~3–4,5 tys. rocznie (2024: 3 462). Absolwenci kierunku lekarskiego (nar. polska) wzrośli z 3 695 (2019/20) do 4 755 (2023/24).

Limitu i liczby absolwentów danego roku nie można zestawiać wprost — dzieli je ~6-letni cykl studiów, odsiew oraz studenci obcojęzyczni (18% limitu), którzy w większości nie wchodzą do polskiego systemu. Pełnego rocznego szeregu absolwentów MZ nie publikuje w formie surowej (tylko aplikacja interaktywna) — dopływ pokazujemy więc przez „zdało LEK” (CEM). Sam limit łączny też nie jest nigdzie podawany jako gotowa liczba: trzeba go zsumować z załącznika do rozporządzenia (my to zrobiliśmy, rocznik po roczniku).

Ocenę, czy zwiększanie limitów faktycznie przekłada się na więcej lekarzy w systemie — i za ile lat fala dzisiejszych studentów realnie zasili kadry (albo wyjedzie).

Publikować spójny roczny szereg: limity przyjęć, absolwenci nar. polskiej, zdawalność LEK oraz ilu absolwentów faktycznie podejmuje pracę w Polsce — z projekcją podaży lekarzy.

Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Nauki / NIL / CEM.

Po którym roku odpadają studenci medycyny

Największy odsiew na kierunku lekarskim przypada na 1. rok — „wąskim gardłem" są przedmioty przedkliniczne (anatomia, biochemia, fizjologia). Wg raportu NIL o warunkach kształcenia (dane 2023/2024, prezentacja II 2026) najsłabsze uczelnie tracą po pierwszym roku nawet ~25% studentów, przy dużym zróżnicowaniu między uczelniami. Problem koncentruje się na „nowych" kierunkach lekarskich (uczelnie bez własnej bazy klinicznej): częściej niż co piąty student bez promocji na kolejny rok studiował na nowej uczelni, choć stanowią one tylko ~11% studiujących. „Na końcu" odsiew jest znikomy — LEK zdaje ~98–99% absolwentów.

Nie ma oficjalnej, publicznej statystyki skreśleń WG ROKU studiów dla samego kierunku lekarskiego — nie zawiera jej ani raport MZ „Kształcenie i liczba lekarzy", ani gotowe zestawienia POL-on/GUS. Ogólne dane o porzucaniu studiów (~35–45% na części uczelni, głównie wczesny drop-out) dotyczą WSZYSTKICH kierunków, więc nie wolno ich wprost przypisywać medycynie. Liczba „do 25%" to wartość skrajna (najsłabsze uczelnie), nie średnia krajowa — dlatego to obraz z raportu NIL i danych uczelni, a nie urzędowy szereg.

Ocenę, gdzie realnie „przecieka" kształcenie lekarzy: ilu z przyjętych na 1. rok dociera do dyplomu, na których uczelniach i po którym roku tracimy najwięcej — a więc czy zwiększanie limitów daje lekarzy, czy odsiew.

Publikować cyklicznie odsiew na kierunku lekarskim WG ROKU studiów i WG UCZELNI (skreślenia, rezygnacje, brak promocji), z rozróżnieniem uczelni medycznych i „nowych" kierunków.

Ministerstwo Nauki (POL-on/OPI) i Ministerstwo Zdrowia we współpracy z NIL i PKA.

Studenci obcojęzyczni na medycynie — jak duża część limitu

Kierunki lekarskie po angielsku („English Division") działają w Polsce od ~2003–2004 (m.in. Wrocław 2003, Białystok 2004) i mocno urosły — zajmują znaczną część miejsc na medycynie, ale w większości NIE wchodzą do polskiego systemu (absolwenci wracają do swoich krajów). Skala (dane rozproszone): cudzoziemcy to ~10% wszystkich studentów kierunków medycznych, a z ogółu cudzoziemców ~37% studiuje po angielsku; na części uczelni udział obcokrajowców w medycznych programach anglojęzycznych przekracza 15% (np. Gdański UM). Dlatego wzrost limitów na studia (+66%) nie przekłada się wprost na liczbę lekarzy w systemie.

Nie ma jednego, jawnego, corocznego szeregu „% studentów obcojęzycznych na kierunku lekarskim" za ostatnie ~20 lat — dane są rozproszone po uczelniach, GUS, NAWA i rozporządzeniach limitowych, a definicje (obcokrajowiec vs studiujący po angielsku) się różnią. Bez tego nie da się rzetelnie narysować krzywej udziału rok po roku ani policzyć, ile z limitu realnie zasila polski system. (Dlatego pokazujemy tu punkty i skalę, a nie wykres 20-letni — nie chcemy podawać zmyślonych liczb.)

Odróżnienie „miejsc na studiach" od „przyszłych lekarzy dla Polski": ile z limitu to English Division (odpływ tuż po dyplomie), a ile realnie wejdzie do systemu.

Publikować roczny szereg: liczba i % przyjętych na kierunek lekarski w podziale na program polsko- i obcojęzyczny oraz odsetek absolwentów English Division podejmujących pracę w Polsce.

Ministerstwo Zdrowia / MNiSW / uczelnie medyczne / GUS / NAWA.

Piramida wieku kadry — i ile ta kadra realnie pracuje

Kadra lekarska szybko się starzeje: 42,8% lekarzy wykonujących zawód ma 56+, a 14,9% ponad 70 lat (NIL, 31.12.2025); 17% pracujących lekarzy jest już w wieku emerytalnym, a średni wiek lekarza wzrósł z 49 (2010) do ponad 52 lat. Ile realnie pracują? Badanie OSAI NIL podaje średnio ~165 h/mies. bez dyżurów i ~234 h/mies. z dyżurami — powyżej normy etatu (~164 h). To jednak średnia dla wszystkich: rozbicia czasu pracy WG WIEKU system nie publikuje (b.d.).

Brak dwóch rzeczy naraz: otwartej piramidy wieku wg specjalności i regionów oraz czasu pracy (FTE) w rozbiciu na grupy wieku. Bez tego drugiego nie wiadomo, ile realnej „mocy przerobowej” daje starsza kadra (część pracuje w niepełnym wymiarze) — liczymy „głowy”, nie etaty, i przeszacowujemy dostępność lekarzy.

Prognozę luki pokoleniowej i realnej mocy przerobowej: ilu i jakich specjalistów zabraknie za 5–10 lat oraz ile godzin faktycznie daje kadra 65+/70+, zanim odejdzie.

Cyklicznie publikować piramidę wieku kadry wg specjalności i regionów ORAZ średni czas pracy (FTE) w rozbiciu na grupy wieku.

Naczelna Izba Lekarska / Ministerstwo Zdrowia.

Deficyt specjalistów — geriatria i opieka nad starzejącym się społeczeństwem

NIL publikuje liczbę lekarzy wykonujących zawód wg dziedziny (Zest. nr 4, 31.12.2025). Kontrast jest drastyczny: chorób wewnętrznych ~20 tys., a geriatrów — specjalności kluczowej dla starzejącego się kraju — zaledwie 594 na całą Polskę.

Zestawienie jest ogólnopolskie — NIL NIE krzyżuje dziedziny z wiekiem ani z województwem. Nie widać więc, gdzie deficyt uderzy najpierw ani kiedy obecni specjaliści zaczną odchodzić na emeryturę.

Kierowanie miejsc rezydenckich i zachęt tam, gdzie luka jest największa — zamiast planować „średnio na kraj", gdy starzenie się populacji przyspiesza.

Publikować liczbę specjalistów w rozbiciu dziedzina × województwo × grupa wieku, cyklicznie i maszynowo czytelnie.

NIL / Ministerstwo Zdrowia.

Miejsca na specjalizację — ile zostaje pustych

W ostatniej zamkniętej sesji (jesień 2025) państwo udostępniło 6 653 miejsca rezydenckie (etaty finansowane przez MZ), ale lekarze objęli tylko 4 096 — 2 557 (38%) zostało WOLNYCH. Najwięcej pustych miejsc jest w największych dziedzinach: medycyna rodzinna 863 udostępnione → 507 objętych (59%), choroby wewnętrzne 755 → 376 (tylko 50%), pediatria 516 → 327 (63%). Na drugim biegunie obsadzenie sięga niemal 100% (psychiatria 89%, kardiologia 96%, ortopedia 96%). W dziedzinach deficytowych (m.in. patomorfologia, medycyna ratunkowa, neonatologia, onkologia) chętnych było znacznie mniej niż miejsc — dlatego MZ uruchomił dodatkowy, trzeci etap naboru (21.11.2025). Co ważne: kandydatów NIE brakuje — staż ukończyło ~4 679 lekarzy, a poprawnych wniosków było 7 995 (więcej niż miejsc rezydenckich). Puste miejsca to niedopasowanie (deficytowe dziedziny, lokalizacja, warunki), nie brak chętnych.

Liczbę miejsc OFEROWANYCH per dziedzina CMKP publikuje (wykaz na sesję), ale liczbę OBJĘTYCH — tylko dla TOP 10 najpopularniejszych dziedzin; dla pozostałych jest niepubliczna (tkwi w systemie SMK). Dlatego dla ponad połowy dziedzin nie da się policzyć % obsadzenia, a pojęcia „oferowane / przyznane / objęte" i dwa terminy w roku łatwo pomylić. Nie widać więc wprost pełnej mapy, gdzie puste miejsca są największym problemem.

Pokazanie absurdu: brakuje specjalistów (geriatrów jest 594 — patrz wyżej), a finansowane miejsca szkoleniowe stoją puste, bo do deficytowych dziedzin brak chętnych albo zniechęcają warunki i rozmieszczenie.

Publikować spójnie „oferowane vs objęte vs nieobsadzone" wg dziedziny i województwa, w jednej definicji, i wiązać liczbę miejsc z realnym deficytem kadr.

Ministerstwo Zdrowia / CMKP.

Pielęgniarki na tle OECD

Wg OECD (Health at a Glance 2025) Polska ma 5,9 praktykującej pielęgniarki na 1000 mieszkańców wobec średniej OECD 9,2 — jeden z najniższych wskaźników. To luka większa niż w przypadku lekarzy, gdzie jesteśmy blisko średniej OECD.

Wskaźnik krajowy jest jasny, ale brakuje otwartego rozbicia regionalnego i prognozy: średnia wieku pielęgniarek rośnie, a dane o tym, gdzie i kiedy zabraknie ich najpierw, nie są publikowane jako otwarte dane.

Pokazanie, że „wąskim gardłem" systemu jest często nie liczba lekarzy, lecz pielęgniarek — co przekłada się na zamykane łóżka i wydłużone kolejki.

Publikować obsadę pielęgniarską wg regionów i piramidę wieku tej grupy zawodowej, powiązaną z planem kształcenia.

Ministerstwo Zdrowia / GUS / OECD (metodyka).

Odpływ lekarzy za granicę

NIL wydaje zaświadczenia o kwalifikacjach potrzebne do pracy w UE. Wg Zestawienia nr 5 (31.12.2025) liczba lekarzy biorących ≥1 takie zaświadczenie wynosiła 558–887 rocznie (2019–2023), z wyraźnym skokiem w 2022 (887) — ok. 0,4–0,6% kadry rocznie. Dla skali: liczba tych zaświadczeń odpowiada ok. 15–20% liczby lekarzy zdających co roku egzamin LEK (~4–4,5 tys.; CEM) — w szczytowym 2022 blisko 1/5 takiego rocznika (zaświadczenia biorą jednak lekarze w różnym wieku, więc to porównanie skali, a nie odsetek samych absolwentów). W dłuższym okresie, od wejścia do UE (2004), takie zaświadczenia pobrało ok. 16 tys. lekarzy do 2019 r. (medialnie do ~20 tys. z latami 2020–2024) — czyli ok. 9–11% wszystkich lekarzy w Polsce. To przybliżony wskaźnik ZAMIARU, nie faktycznej emigracji (zaświadczenie ≠ wyjazd).

Zaświadczenie ≠ faktyczny wyjazd. Nie wiadomo, ilu lekarzy realnie wyjechało i nie wróciło ani w jakich specjalnościach — czyli jaki jest odpływ netto. NIL nie publikuje też spójnego szeregu rocznego sprzed 2019.

Policzenie realnego odpływu wykształconej kadry (zwrot z inwestycji w studia) i kierunków emigracji — by wiedzieć, ile osób trzeba „nadprodukować".

Powiązać dane (zaświadczenia + faktyczne zatrudnienie/ubezpieczenie) i publikować odpływ netto wg specjalności.

NIL / Ministerstwo Zdrowia (współpraca z ZUS i instytucjami UE).

Lekarze na 10 tys. mieszkańców — wg województw

Mamy realny komplet 16 województw (GUS 2024), ale brakuje jednego przekroju: województwo × specjalizacja — bez niego nie widać, GDZIE brakuje konkretnych specjalistów (np. geriatrów, psychiatrów dziecięcych).

Mapa ogółem pokazuje nierówności regionalne (Mazowieckie ~47 vs Lubuskie ~26 na 10 tys. — rozpiętość ponad 1,8×). Dane per specjalizacja i region pozwoliłyby kierować rezydentury i zachęty dokładnie tam, gdzie jest deficyt, zamiast działać średnio na kraj.

Otwarte, maszynowo czytelne (API/CSV) dane GUS/NIL o liczbie lekarzy na 10 tys. wg województw ORAZ wg specjalizacji — cyklicznie aktualizowane.

GUS / NIL / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Lekarze na 10 tys. mieszkańców (GUS 2024). Średnia krajowa: 37.7. ● ≥40 · ● 30–40 · ● <30 (deficyt)

Realne dane: lekarze pracujący bezpośrednio z pacjentem na 10 tys. — komplet 16 województw (GUS 2024). Rozpiętość jest ponad 1,8×: od 46,9 (mazowieckie) do 26,2 (lubuskie). Brakuje natomiast danych „per województwo × specjalizacja" — bez nich nie widać, GDZIE konkretnie brakuje np. geriatrów czy psychiatrów dziecięcych. Źródło: GUS, Zasoby kadrowe w zawodach medycznych (2024).

Ilu lekarzy obsadza kilka szpitali naraz (wieloetatowość)

Ta sama, deficytowa kadra często obsadza równolegle kilka sąsiednich szpitali — ilu dokładnie, twardo NIE WIADOMO (b.d.), bo nikt nie łączy danych o tej samej osobie z różnych umów; pierwszy taki agregat ma powstać w AOTMiT ok. 2026. Wiadomo, do czego to prowadzi: NIK udokumentował ciągłe zmiany do 70 h (szpitale kliniczne) i 103,5 h (lekarz na kontrakcie, Lublin), a w jednym szpitalu 6 lekarzy było zatrudnionych jednocześnie na etacie i przez zewnętrzną firmę obsadzającą te same oddziały. AOTMiT szacuje, że 5–10% lekarzy przekracza 100 tys. zł/mies. dopiero po zsumowaniu kontraktów.

System nie pozwala powiązać pracy tej samej osoby w różnych placówkach i formach zatrudnienia (etat, umowa, B2B), więc łączne obciążenie pracą NIE jest monitorowane między pracodawcami — NIK nazywa to „bezpośrednim zagrożeniem dla bezpieczeństwa zdrowotnego". Kryterium „w promieniu 50 km" to już całkowicie luka danych.

Policzenie realnej dostępności kadr (a nie „głów"): ilu unikalnych lekarzy faktycznie utrzymuje sąsiadujące oddziały, gdzie ta sama osoba jest liczona wielokrotnie i gdzie konsolidacja uwolniłaby ludzi bez utraty dostępu.

Powiązać dane o zatrudnieniu lekarza we wszystkich placówkach (na podstawie PWZ) i publikować łączny wymiar pracy (FTE) oraz nakładanie się dyżurów — z limitem łącznego czasu pracy między pracodawcami.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / AOTMiT / NIL.

Ile lekarzy „zjada" dublowanie oddziałów

Każdy całodobowy oddział musi mieć własną minimalną obsadę, by pokryć dyżury 24/7 — samo ciągłe pokrycie jednego stanowiska to ok. 5 etatów (8760 h w roku ÷ ~1680 h pracy lekarza), realnie ~6 lekarzy danej specjalności. Gdy ten sam typ oddziału jest powielony w kilku sąsiednich szpitalach, każdy „zjada" osobny komplet deficytowych specjalistów: 3 oddziały ≈ 18 lekarzy, a jeden skonsolidowany ≈ 8 — uwalnia to ~10 specjalistów i obniża koszt stały na usługę.

Rejestry podmiotów (RPWDL) zawierają lokalizację i typ oddziałów, ale NIE jawną obsadę kadrową — bez niej nie da się policzyć, ilu deficytowych specjalistów realnie uwolniłaby konsolidacja sąsiadujących, dublujących się oddziałów. Skala marnotrawstwa kadr jest więc niewidoczna w danych.

Wskazanie, gdzie ten sam typ oddziału jest gęsto powielony (konkurencja o tych samych specjalistów) — i ilu lekarzy odzyskałaby konsolidacja, kierując ich tam, gdzie naprawdę brakuje.

Dopisać do rejestru obsadę kadrową oddziału (etaty/FTE wg specjalizacji) i powiązać mapę oddziałów z mapą deficytu kadr oraz z minimalnymi normami obsady.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / RPWDL.

Mierzymy głowy, nie moce przerobowe — brak FTE per specjalność/region

Statystyki podają liczbę lekarzy z prawem wykonywania zawodu, ale nie etaty/FTE realnie przepracowane w systemie publicznym: lekarz 65+ na ćwierć etatu liczy się tak samo jak rezydent na 1,5 etatu. Przy ~40% kadry w wieku 55+ liczenie „głów" systematycznie ZAWYŻA realną podaż — cała statystyka podaży jest w złej jednostce. To najważniejsza brakująca liczba: każda prognoza kadr bez niej jest niewiarygodna.

Rzetelną prognozę podaży: ile realnej pracy lekarskiej (FTE) jest dostępne dziś i za 5–10 lat, w rozbiciu na specjalności i regiony — zamiast mylących „głów".

Raportować zaangażowanie w systemie publicznym w etatach/FTE (z danych ZUS/NFZ o czasie pracy), w rozbiciu na specjalizację, wiek i województwo.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / NIL (z danymi ZUS).

Punkty na lekarza miesięcznie — realny czas medyczny vs raportowane godziny

Pomysł: każda aktywność medyczna dostaje punkty = średni czas potrzebny na tę czynność (1 pkt = 1 min). Suma punktów wszystkich świadczeń danego lekarza (po numerze PWZ) w miesiącu daje szacowany realny czas aktywności medycznej — do zestawienia z raportowanymi/zakontraktowanymi godzinami. Fundament już istnieje: NFZ rejestruje PWZ lekarza wykonującego każde świadczenie (komunikat SWIAD), a P1 — identyfikator pracownika medycznego. Płatnik mógłby więc wykryć fizycznie niemożliwe grafiki — jak rozliczone 3 976 h/rok (~331 h/mies) w głośnym przypadku, czy udokumentowane przez NIK 70–96 h nieprzerwanej pracy.

Dane per-PWZ są zamknięte (rozliczeniowo-medyczne) — nie istnieje publiczny widok godzin pracy lekarza ani zestawienie „realny czas aktywności vs raportowane godziny". W Polsce brak też oficjalnej normy czasu na czynność (jedyna twarda liczba: średnia wizyta POZ 10,3 min), więc punktację czasu trzeba na razie podawać jako schemat poglądowy. Sama suma punktów to dolne oszacowanie — nie obejmuje dokumentacji, konsyliów ani kształcenia.

Wykrywanie nierealnych grafików i „martwych godzin": lekarza rozliczającego więcej godzin, niż fizycznie możliwe, lub pracującego naraz w kilku placówkach — kluczowe przy kontraktach B2B i bezpieczeństwie pacjentów.

NFZ/CeZ powinny liczyć i publikować (zagregowane, zanonimizowane) punkty-czas aktywności per PWZ zestawione z raportowanymi godzinami oraz ustalić oficjalne normy czasu na typowe czynności.

NFZ / CeZ / Ministerstwo Zdrowia (dane sprawozdawcze i P1).

Wydatki NFZ rocznie — i ile to naprawdę znaczy

Koszty świadczeń opieki zdrowotnej NFZ wzrosły nominalnie blisko 3× w dekadę: z 67,8 mld zł (2015) do 180,4 mld zł (wykonanie 2024), a plan na 2026 to 201,2 mld zł. To liczby z jednolitej rubryki sprawozdań/planów finansowych NFZ.

Nominalny wzrost jest mylący. Po wysokiej inflacji 2021–2023 realny przyrost jest dużo mniejszy; skok 2022→2023 (126,7 → 156,3 mld) wynika częściowo z przeniesienia do NFZ finansowania ratownictwa i „darmowych leków", nie z czystego wzrostu nakładów na leczenie. Jako % PKB wydatki publiczne na zdrowie to wciąż ok. 5,7% (2023) — poniżej średniej UE, a deklarowane „7% PKB" liczone jest księgową regułą t-2.

Uczciwą rozmowę o pieniądzach: czy system jest realnie dofinansowywany, czy tylko „goni" inflację i koszty starzejącego się społeczeństwa — oraz czy plan domyka się bez deficytu (nie domyka: NFZ zamyka lata stratą).

Publikować wydatki w ujęciu realnym (po inflacji) i jako % PKB w jednej, stałej metodologii — oraz oddzielać „nowe zadania" od wzrostu nakładów na dotychczasowe świadczenia.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Wydatki publiczne na zdrowie vs wzrost płac w gospodarce — 15 lat

Uwaga: „płace" to przeciętne miesięczne wynagrodzenie w GOSPODARCE NARODOWEJ (GUS) — cała gospodarka, nie płace w ochronie zdrowia. W latach 2010→2024 publiczne wydatki na zdrowie rosły szybciej niż te płace: ~3,45× (66,5 → 229,1 mld zł) wobec ~2,54× dla przeciętnego wynagrodzenia (3 225 → 8 182 zł/mc). Do ~2018 obie serie szły niemal równo; rozjazd zaczął się po 2019 i przyspieszył w 2022–2024. Miara zdrowia: wydatki bieżące PUBLICZNE na ochronę zdrowia (GUS Narodowy Rachunek Zdrowia) — NFZ + budżet państwa + JST jako jedna spójna kategoria.

Lata 2010–2012 liczono starą metodą (SHA 1.0) i nie są w pełni porównywalne z 2013+ (SHA 2011) — GUS nie przeliczył ich wstecz (dlatego na wykresie są przerywane). Część skoku 2023–2024 to zmiany systemowe finansowania (Polski Ład/składka, ustawowy cel 7% PKB) i Fundusz COVID (2020–2022), a nie czysty realny wzrost nakładów. Dane są nominalne (ceny bieżące).

Uczciwą rozmowę o tym, czy zdrowie realnie zyskuje priorytet względem dochodów obywateli — i ile z „rekordowych nakładów" to efekt metodologii i przeniesień zadań, a nie więcej leczenia.

Publikować jednolitą, długą serię wydatków publicznych na zdrowie w ujęciu realnym (po inflacji) oraz jako % PKB, zestawioną ze wzrostem płac i z efektami zdrowotnymi.

GUS / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Zdrowie jako % wydatków publicznych — ile z budżetu idzie na leczenie

Z każdych 100 zł wydatków publicznych Polska przeznacza na ochronę zdrowia mniej niż średnia UE — i tak jest od lat. W 2023 r. było to 12,2% wobec średniej UE-27 14,8% (luka 2,6 pkt proc.). Dla porównania Czechy 20,3%, Niemcy 15,4%, a najniżej w UE Węgry 9,5%. To inna miara niż „% PKB” (tam Polska ~5,7% w 2023) — pokazuje, jaki priorytet ma zdrowie WEWNĄTRZ budżetu państwa.

Ta miara (Eurostat COFOG, udział zdrowia w całości wydatków general government) rzadko pojawia się w debacie — dominuje „% PKB”, przez co łatwo pomylić dwie różne rzeczy. Udział w budżecie publicznym pokazuje wybór priorytetów niezależny od wielkości gospodarki: nawet w latach rekordowych nakładów Polska trzyma zdrowie poniżej unijnej normy.

Uczciwą rozmowę o priorytetach: czy państwo realnie stawia zdrowie wyżej, czy tylko „goni” inflację — i jak daleko nam do krajów, które z tego samego budżetu dają na zdrowie więcej.

Publikować i śledzić udział zdrowia w wydatkach publicznych (nie tylko % PKB), z celem dojścia do średniej UE, w jednej, stałej metodologii COFOG.

Ministerstwo Finansów / Ministerstwo Zdrowia / GUS (metodyka Eurostat).

Pieniądze vs wolumen — czy więcej złotówek to więcej leczenia?

Koszty świadczeń NFZ wzrosły nominalnie o ~42% w latach 2022–2024, ale wolumen realnie wykonanej pracy rósł znacznie wolniej: świadczenia w leczeniu szpitalnym o ~18% (15,7 → 18,5 mln; to nie hospitalizacje, lecz wszystkie świadczenia szpitalne z programami lekowymi), świadczenia POZ o ~12% (170,5 → 191,2 mln), a AOS o ~14% (83,4 → 94,9 mln) — przy inflacji skumulowanej ~16%. Wzrost nakładów w dużej mierze pochłonęły inflacja i wzrost kosztu jednostkowego (m.in. ustawowe podwyżki wynagrodzeń), a nie skok liczby leczonych. W dłuższym ujęciu 2016–2024 rozjazd jest jeszcze wyraźniejszy: koszty realizacji świadczeń NFZ wzrosły nominalnie o ~160% (realnie, po inflacji ~52%, o ok. +60–70%), podczas gdy LICZBA wykonanych świadczeń zwiększyła się zaledwie o ~10% (FPP „Monitor Finansowania Ochrony Zdrowia"). Koszt jednostkowy świadczenia urósł w tym czasie o ~137% — ok. 2,5× szybciej niż inflacja. To twardy argument value-based: płacimy dużo więcej za niemal ten sam wolumen leczenia.

NFZ nie publikuje jednej, spójnej „liczby świadczeń ogółem" w łatwej, maszynowej formie — sprawozdania roczne to skany PDF. Najuczciwszy porównywalny wskaźnik wolumenu to hospitalizacje, ale spójny szereg jest dopiero od 2022 (wcześniej inna metodologia), a od 2023 przeniesienie zadań do NFZ (ratownictwo, „darmowe leki") zawyża koszty.

Oddzielenie „wydajemy więcej" od „leczymy więcej": czy rosnący budżet przekłada się na realnie wykonaną pracę, czy głównie goni koszty.

Publikować spójny, maszynowo czytelny wskaźnik wolumenu świadczeń (i koszt jednostkowy) rok do roku, w stałej metodologii i w ujęciu realnym (po inflacji).

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Realizacja planu finansowego NFZ 2015–2026 — skąd rosną pieniądze

Przychody NFZ wzrosły z ~70 mld zł (2015) do 221,7 mld zł w planie na 2026 — ponad 3× w 11 lat. Trzonem jest składka zdrowotna (184,3 mld w 2026), ale gwałtownie rośnie rola dotacji z budżetu państwa: z praktycznie zera przed 2021 do ~32,9 mld zł w 2025 i 31,6 mld w 2026.

Skokowy wzrost dotacji budżetowej (a nie składki) pokazuje, że samo ubezpieczenie zdrowotne przestaje wystarczać na rosnące koszty — system coraz mocniej dopłaca z budżetu, co uzależnia finansowanie zdrowia od corocznych decyzji politycznych zamiast od stabilnej składki.

Rozdzielenie „zdrowego" wzrostu (składka rośnie z płacami i zatrudnieniem) od doraźnego łatania budżetem — i pokazanie, jak kruche jest finansowanie, gdy zależy od dotacji uznaniowej.

Publikować realizację planu NFZ wg źródła przychodu rok do roku, w ujęciu realnym (po inflacji) i z prognozą, by jawnie pokazać, jaka część systemu stoi na składce, a jaka na dotacji z budżetu.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Plan finansowy NFZ 2026 — skąd pieniądze i na co idą

Plan NFZ na 2026 zakłada 221,7 mld zł przychodów. Skąd: składki zdrowotne 184,3 mld (z tego ZUS 179,8 mld, KRUS 4,5 mld), dotacja z budżetu 31,6 mld, opłaty m.in. od alkoholu i cukru ~1,8 mld. Na co: ponad połowę pochłania leczenie szpitalne (106,3 mld — ok. 53% kosztów świadczeń), POZ 23,2 mld, AOS 17,6 mld, a na profilaktykę NFZ przypada zaledwie 0,66 mld zł (0,3%) — ok. 160× mniej niż na szpitale.

To samo zjawisko „odwróconej piramidy" co w wykonaniu 2024, ale w najnowszym planie: najwięcej środków na najdroższy, najpóźniejszy etap (szpital), a na zapobieganie ułamek procenta. Plan publikowany jest jako PDF/uchwała, a nie jako wygodne, maszynowe i porównywalne dane wg funkcji opieki.

Pokazanie na świeżych liczbach (plan 2026), że priorytety wydatkowe się nie zmieniają — szpitalocentryzm trwa, a profilaktyka pozostaje marginesem; punkt wyjścia do rozmowy o przesunięciu środków „w górę drabiny opieki".

Publikować plan i wykonanie NFZ wg rodzaju świadczeń maszynowo, z udziałami procentowymi i celami (np. minimalny udział profilaktyki), oraz wiązać strukturę wydatków z efektami zdrowotnymi.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Kto jest objęty NFZ i kto płaci składkę (ZUS / KRUS / niepłacący / nieubezpieczeni)

Uprawnionych do świadczeń NFZ jest ~34,5 mln (88% mieszkańców). Wg płatnika: ZUS ~32,6 mln (pracownicy, przedsiębiorcy, emeryci/renciści ZUS — szacunek jako reszta) i KRUS ~1,9 mln (rolnicy i domownicy ~1,0 mln + emeryci rolniczy ~0,9 mln). Składkę realnie płaci jednak znacznie mniej osób, niż jest objętych: dzieci 0–17 (~6,8 mln) są objęte bez własnej składki, podobnie niepracujący członkowie rodziny i bezrobotni (~0,85 mln, składkę płaci budżet). Poza systemem jest ~2,2 mln nieubezpieczonych.

Polska nie publikuje spójnej tabeli „ubezpieczeni wg płatnika ZUS/KRUS" ani zbiorczej liczby zgłoszonych członków rodziny (osób objętych bez własnej składki) — sam NFZ przyznaje, że dokładnej liczby nieubezpieczonych nie zna. Bez tego nie widać relacji „kto płaci" do „kto korzysta".

Pokazanie, że bazę składkową utrzymuje mniejszość objętych — fundament rozmowy o stabilności finansowania (i o tym, dlaczego dotacja z budżetu rośnie).

Publikować maszynowo: liczbę ubezpieczonych wg płatnika (ZUS/KRUS), liczbę zgłoszonych członków rodziny oraz osób, za które składkę finansuje budżet — rok do roku.

NFZ / ZUS / KRUS / Ministerstwo Zdrowia.

Luka między uprawnionymi do świadczeń a płacącymi składkę

Do świadczeń uprawnionych jest ~34,5 mln osób, ale składkę zdrowotną na koniec 2023 r. odprowadzało tylko 26,2 mln — ok. 72% społeczeństwa (Think Tank SGH 2026). Gdyby każdy uprawniony płacił średnią składkę (386,40 zł/mc w 2023), wpływy sięgnęłyby ~173,6 mld zł; w planie NFZ na 2023 zapisano jednak tylko 137,6 mld zł należnych składek — różnica to ~36 mld zł. Do tego całe kategorie dochodu są poza składką: rolnicy w KRUS płacą 1 zł/ha użytków rolnych (a gospodarstwa poniżej 6 ha przel. — zero, składkę pokrywa KRUS), a od najmu prywatnego (PIT-28), zysków kapitałowych (PIT-8C), instrumentów finansowych (PIT-38) i sprzedaży nieruchomości składki nie nalicza się w ogóle — sam najem zadeklarowało w 2024 r. ponad 1,14 mln osób.

Nie ma jednej, spójnej publikacji zestawiającej liczbę uprawnionych, liczbę realnie płacących i kwotę „luki składkowej" — kwota ~36 mld zł to szacunek ekspertów (średnia składka × liczba mieszkańców minus plan), a nie urzędowy wskaźnik. Nie publikuje się też, ile składki „ucieka" przez dochody z kapitału i najmu wyłączone z oskładkowania.

Pokazanie skali arbitrażu składkowego i tego, jak bardzo baza składkowa jest zawężona — fundament rozmowy o oskładkowaniu wszystkich dochodów i wszystkich rezydentów, zamiast łatania systemu rosnącą dotacją z budżetu.

Publikować maszynowo lukę składkową (uprawnieni vs płacący vs kwota) i rozważyć objęcie składką wszystkich dochodów (najem, kapitał) oraz wszystkich rezydentów, z jawnym pokryciem zwolnień z budżetu.

Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów / ZUS / KRUS / NFZ.

Zaufanie do systemu i gotowość do płacenia za jego poprawę

Polacy oceniają system źle, ale są gotowi dopłacić za konkretną poprawę. Zadowolonych z funkcjonowania opieki zdrowotnej jest ok. 25–27%, a niezadowolonych ~66–70% (CBOS, 2023). Jednocześnie ponad 80% badanych uważa, że budżet ochrony zdrowia powinien być większy, a ok. 50% respondentów byłoby skłonnych płacić wyższą składkę w zamian za poprawę w konkretnym obszarze (np. skrócenie kolejek); w badaniu z grudnia 2025 podobną gotowość do dopłat wykazało 43% (Think Tank SGH 2026, za badaniami reprezentatywnymi).

Zaufanie i gotowość do płacenia nie są mierzone w jednej, cyklicznej, urzędowej serii powiązanej z konkretnym obszarem poprawy — pochodzą z rozproszonych sondaży (CBOS i badania akademickie o różnej metodologii), więc trudno je porównywać w czasie i przełożyć na politykę składkową.

Pokazanie, że problemem nie jest niechęć do płacenia, lecz brak zaufania do tego, jak pieniądze są wydawane — ludzie zapłacą więcej za widoczny efekt. To realny mandat na reformę, ale warunkowany transparentnością i rozliczalnością.

Cyklicznie badać i publikować zaufanie do systemu oraz gotowość do płacenia (willingness-to-pay) w rozbiciu na obszary poprawy, i wiązać każdą podwyżkę składki z jawnym, mierzalnym celem.

Ministerstwo Zdrowia / CBOS / ośrodki badawcze / NFZ.

Na co idą pieniądze NFZ — struktura wydatków wg rodzaju

Wg wykonania planu finansowego NFZ za 2024 (180,4 mld zł kosztów świadczeń): leczenie szpitalne 93,1 mld (52%), POZ 20,1 mld (11%), AOS 17,6 mld (10%), refundacja apteczna 10,6 mld (6%). Na drugim końcu: profilaktyczne programy zdrowotne tylko 0,5 mld zł (0,3%).

Leczenie szpitalne zawiera programy lekowe (12,3 mld) i chemioterapię (2,1 mld), a refundacja jest „rozproszona" po kilku pozycjach — łatwo o mylące porównania. NFZ publikuje strukturę w sprawozdaniu (PDF), ale nie w wygodnej, maszynowej i historycznej formie.

Pokazanie, że ponad połowa pieniędzy idzie na najdroższy etap (szpital), a na zapobieganie — ułamek procenta; punkt wyjścia do rozmowy o przesunięciu środków „w górę drabiny opieki".

Publikować strukturę kosztów wg rodzaju świadczeń rok do roku, maszynowo, i wiązać ją z efektami zdrowotnymi.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Odwrócona piramida wydatków na świadczenia

Te same dane NFZ — uszeregowane od najdroższego, najpóźniejszego etapu opieki do najtańszej profilaktyki — układają się w ODWRÓCONĄ piramidę: szpital 93,1 mld zł (52%), POZ 20,1 mld, AOS 17,6 mld, SOR/ratownictwo 4,3 mld, a profilaktyka zaledwie 0,5 mld (0,3%) — ok. 180× mniej niż na szpitale.

W zdrowym systemie szeroką, tanią podstawą piramidy powinna być profilaktyka i POZ (dużo osób, niski koszt), a wąskim szczytem — kosztowny szpital. W Polsce jest odwrotnie: najwięcej pieniędzy trafia na najdroższy, najpóźniejszy etap.

Jednoobrazkowe pokazanie szpitalocentryzmu finansowego i tego, jak mało zostaje na zapobieganie — mocny argument za deszpitalizacją i inwestycją w profilaktykę.

Stopniowo „odwracać piramidę z powrotem" — zwiększać udział profilaktyki i opieki ambulatoryjnej kosztem niepotrzebnych hospitalizacji.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Szpitalocentryzm — ile idzie na szpitale (PL na tle Europy)

Wg Eurostat (System of Health Accounts, 2022) Polska przeznacza na szpitale 41,3% wydatków na zdrowie — powyżej średniej UE (36,2%), mimo że w % PKB (2,67%) wypada nisko. To znaczy: z relatywnie małego budżetu zdrowia nieproporcjonalnie dużo trafia do szpitali.

Sam % PKB jest mylący (miesza „ile wydajemy ogółem" z „na co"). Dopiero udział w wydatkach na zdrowie pokazuje priorytety systemu — i tu PL jest wyraźnie szpitalocentryczna. Brakuje natomiast publicznego, regularnego rozbicia wydatków NFZ wg funkcji (szpital / ambulatorium / POZ / profilaktyka) w ujęciu porównywalnym z UE.

Rozmowę o przesunięciu środków z drogiej opieki szpitalnej do tańszej i skuteczniejszej opieki ambulatoryjnej i profilaktyki — fundament deszpitalizacji.

Publikować strukturę wydatków publicznych na zdrowie wg funkcji SHA, rok do roku, i wiązać ją z celami deszpitalizacji.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / GUS (metodyka Eurostat/OECD).

Profilaktyka — ile system stawia na zapobieganie (PL na tle Europy)

Wg Eurostat (2022) Polska przeznacza na profilaktykę najmniej w grupie porównawczej — 0,12% PKB i zaledwie 1,9% wydatków na zdrowie, wobec 5,7% średniej UE (ok. 3× mniej).

To druga strona szpitalocentryzmu: skoro prawie wszystko idzie na leczenie szpitalne, na zapobieganie zostają grosze. „POZ" nie jest osobno porównywalna między krajami w Eurostat, więc profilaktyka (HC.6) jest najlepszym dostępnym, spójnym wskaźnikiem.

Pokazanie, że oszczędzamy na najtańszym ogniwie (zapobieganie), płacąc potem drożej za leczenie powikłań i późno wykrytych chorób.

Zwiększyć i jawnie raportować wydatki na profilaktykę oraz POZ; wiązać je z efektami (wykrywalność, zgłaszalność na badania).

Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Opieka ambulatoryjna (POZ/AOS) — PL na tle Europy

W przeciwieństwie do szpitali (PL powyżej UE) i profilaktyki (PL głęboko poniżej), udział wydatków na opiekę ambulatoryjną jest w Polsce zbliżony do średniej UE: 26,2% vs 25,2% (Eurostat HP.3, 2022; wg funkcji OECD „outpatient" 31% PL vs 28% UE, 2021). Ale w wartości bezwzględnej Polska wydaje na nią ~534 vs 1 133 EUR PPP na osobę — mniej niż połowę średniej UE.

Eurostat i OECD NIE wyodrębniają osobno „POZ" ani „AOS" w polskim rozumieniu — najbliższa porównywalna kategoria to „opieka ambulatoryjna ogółem" (dostawcy ambulatoryjni: lekarze, diagnostyka, stomatologia). Granica POZ/AOS jest specyficzna dla NFZ i nie ma odpowiednika w klasyfikacji SHA, więc rozdzielnego porównania „POZ" i „AOS" między krajami po prostu nie da się zrobić rzetelnie.

Uczciwe umiejscowienie Polski: problemem nie jest udział „ambulatorium", lecz przerost szpitali, zapaść profilaktyki i niska wartość bezwzględna całego budżetu zdrowia.

Raportować wydatki na opiekę ambulatoryjną wg metodyki SHA (porównywalnie z UE) ORAZ osobno krajowy podział POZ/AOS — i wiązać je z efektami (dostępność, kolejki).

GUS / Ministerstwo Zdrowia / NFZ (metodyka Eurostat/OECD).

Niezaspokojone potrzeby zdrowotne (PL na tle Europy)

Wg Eurostat (EU-SILC, 2024) 3,8% Polaków 16+ zrezygnowało z potrzebnego badania lub leczenia z powodu kosztu, odległości lub kolejki — powyżej średniej UE (2,5%). W polskim wyniku dominuje kolejka (ok. 2,8 z 3,6 pkt proc.), nie koszt.

To dane samodeklarowane (percepcja, nie obiektywny brak dostępu), a definicja wskaźnika była rewidowana — porównania długich szeregów wymagają ostrożności. Brakuje powiązania tej miary z konkretnymi świadczeniami i regionami.

„Subiektywną twarz" kolejek: twardy dowód, że pacjenci po prostu rezygnują z leczenia, gdy czekają zbyt długo — koszt systemu odłożony w czasie (cięższe, droższe przypadki).

Regularna publikacja wskaźnika z rozbiciem na powód, region i dochód, powiązana z danymi o czasach oczekiwania.

GUS / Eurostat (EU-SILC) / Ministerstwo Zdrowia.

Dopłaty „z własnej kieszeni" (PL na tle Europy)

Wg Eurostat (2023) płatności z własnej kieszeni to 15,9% bieżących wydatków na zdrowie w Polsce — nieco powyżej średniej UE (14,6%), ale udział ten od lat maleje (z ~23% w 2015).

To akurat nie jest najgorszy wymiar polskiego systemu — Polska jest blisko średniej UE, a trend jest spadkowy. Wskaźnik nie obejmuje składek na prywatne abonamenty/polisy (osobna kategoria), więc nie pokazuje pełni „prywatyzacji" dostępu.

Uczciwy obraz: problemem nie są wysokie dopłaty, lecz że niskie dopłaty przy niskich wydatkach publicznych oznaczają system po prostu niedofinansowany.

Publikować łącznie OOP i wydatki na prywatne ubezpieczenia/abonamenty, by pokazać realną skalę prywatnego finansowania dostępu.

GUS / Eurostat / Ministerstwo Zdrowia.

Drabina opieki — im wcześniej, tym taniej i skuteczniej

Ścieżka opieki ma swoją kolejność: profilaktyka → wizyta POZ → wizyta AOS → SOR → hospitalizacja. Im wcześniej zatrzymamy chorobę, tym taniej i z większą szansą na wyleczenie. Profilaktyka i POZ kosztują grosze i zapobiegają; SOR i szpital to setki–tysiące złotych za przypadek i często leczenie skutków.

To rama do kolejnych sekcji: zdrowy system inwestuje w tani, wczesny początek drabiny. Polski wydaje najwięcej na jej drogi koniec (szpital) — co pokazują sekcje o strukturze wydatków poniżej.

Zrozumienie, że przesunięcie pieniędzy „w górę drabiny" (profilaktyka, POZ) jest tańsze i skuteczniejsze niż leczenie powikłań w szpitalu.

Wiązać finansowanie z etapem ścieżki: premiować profilaktykę i wczesne wykrycie, a nie dopiero kosztowną hospitalizację.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Inicjatywa: przesuwać wizyty w dół drabiny (szpital → AOS → POZ → profilaktyka)

Kierunek zmiany, o który chodzi: obniżać poziom opieki wszędzie tam, gdzie to bezpieczne. Część przypadków ze szpitala przenieść do AOS, POZ i profilaktyki; część z AOS do POZ i profilaktyki; a część z POZ do profilaktyki. Każdy krok w dół to taniej, wcześniej i bliżej pacjenta. Dziś jest odwrotnie: szpital pochłania 106,3 mld zł (ok. 53% kosztów świadczeń NFZ), a profilaktyka 0,66 mld zł — ok. 160× mniej (plan NFZ 2026).

To nie tyle „brakująca dana", co postulat kierunkowy — wynika wprost z poprzednich sekcji (odwrócona piramida wydatków, drabina opieki, wizyty „po papierek", task-shifting). Pokazuje, dokąd powinny płynąć wizyty i pieniądze.

Wspólny język dla reform: zamiast „więcej pieniędzy do szpitali" — „przenieś przypadek na najniższy bezpieczny poziom", co skraca kolejki, obniża koszt i łapie chorobę wcześniej.

Wiązać finansowanie i ścieżki pacjenta z zasadą „najniższego bezpiecznego poziomu opieki”: premiować profilaktykę, POZ i AOS za przejęcie przypadków, które dziś trafiają do szpitala.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Mapa motywacji wzdłuż ścieżki — dlaczego nikt nie dba o profilaktykę

Na ścieżce profilaktyka → POZ → AOS → SOR → szpital motywacja jest ODWRÓCONA. Na początku (profilaktyka) nikt nie ma bodźca: pacjenta nic nie boli, więc odkłada badania, a lekarz nic nie zyskuje, przypominając o nich (kapitacja płaci za „posiadanie" pacjenta, nie za wyłapanie ryzyka). Na końcu (szpital) bodźce są maksymalne po obu stronach: pacjent mocno cierpi, a placówka dostaje zapłatę za każdy zabieg (JGP). Im dalej w stronę najdroższego, najpóźniejszego etapu, tym silniejsza motywacja, by tam trafić.

To analiza mechanizmów finansowania (kapitacja w POZ, opłata za usługę w AOS, ryczałt na SOR, JGP za zabieg w szpitalu), nie zarzut wobec konkretnych osób. Pokazuje, że system nagradza leczenie skutków, a nie zapobieganie — i dlatego sama „edukacja zdrowotna" nie wystarczy, dopóki bodźce finansowe wskazują w przeciwną stronę.

Zrozumienie, że profilaktyka nie ruszy z miejsca bez zmiany BODŹCÓW — trzeba nagrodzić dbanie o siebie (pacjent) i wyłapywanie ryzyka oraz utrzymanie społeczności w profilaktyce (lekarz/POZ), zamiast premiować dopiero kosztowny zabieg.

Powiązać profilaktykę z realną nagrodą po obu stronach: niższa składka i wyższa stawka za zbadaną populację, premia dla POZ za utrzymanie ~80% społeczności w aktualnej profilaktyce, a dla pacjenta namacalna korzyść za dbanie o siebie (patrz „Opis systemu").

Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Ile wizyt rocznie w jakiej specjalności

W 2025 r. w specjalistycznej opiece ambulatoryjnej (AOS) finansowanej przez NFZ udzielono 143,7 mln porad (w tym ~10 mln teleporad). Najwięcej: poradnie chirurgiczne (25,5 mln, zawierają ortopedię), ginekologiczno-położnicze (15,0), okulistyczne (12,1), zdrowia psychicznego (9,2) i kardiologiczne (9,1).

GUS podaje liczbę PORAD, nie pacjentów ani osób w kolejce — jeden pacjent generuje wiele wizyt. NFZ ma dane per kod poradni (statystyki.nfz.gov.pl), ale tylko w portalu interaktywnym, bez otwartego API dla AOS; GUS nie wydziela osobno ortopedii (jest w „chirurgicznych").

Pokazanie, gdzie system specjalistyczny jest najbardziej obciążony i gdzie najwięcej osób realnie korzysta — punkt wyjścia do planowania kadr i kolejek.

Udostępnić dane AOS per poradnia (porady i pacjenci) maszynowo, przez otwarte API, z rozbiciem regionalnym.

NFZ / GUS / Ministerstwo Zdrowia.

Ile świadczeń przypada na pacjenta — i jak to rosło

Przeciętna liczba porad ambulatoryjnych (lekarskich i stomatologicznych, w tym teleporady) na 1 mieszkańca rośnie systematycznie: 8,3 (2016), 8,5 (2019), 8,7 (2022), 9,2 (2023), 9,6 (2024), 9,9 (2025) — o ok. +19% w dziewięć lat. W liczbach bezwzględnych to 360,6 mln porad w 2024 r. (324,7 mln lekarskich + 35,8 mln stomatologicznych).

GUS podaje wskaźnik na MIESZKAŃCA, nie na pacjenta — a pacjentów jest mniej niż ludności, więc realna liczba kontaktów „na pacjenta" jest wyraźnie wyższa. To też miara szersza niż „świadczenia" ze sprawozdań NFZ. Nie ma otwartego, maszynowego szeregu „porady na pacjenta" (liczba unikalnych pacjentów rok do roku) z rozbiciem na POZ/AOS.

Pokazanie, że rośnie nie tylko wydatek, ale i liczba kontaktów na osobę — sygnał większego dostępu (teleporady), ale i fragmentacji opieki: wiele krótkich wizyt zamiast jednej kompleksowej.

Publikować rocznie wskaźnik porad na PACJENTA (unikalne osoby) w podziale na POZ/AOS i województwa — maszynowo, przez otwarte API.

GUS / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Ile świadczeń przypada na pacjenta — i jak to rosło

W 2023 r. na statystycznego mieszkańca przypadało ~9,2 porady ambulatoryjnej (GUS); w 2024 udzielono 187,0 mln porad w POZ (+3,2% r/r) i 137,8 mln w AOS (+5%). Liczba porad rośnie od lat — częściowo realnie (starzenie, więcej chorób przewlekłych), a częściowo „papierowo": od 2020 licznik podbijają teleporady (recepta/skierowanie zdalnie), a osobiste wizyty w pandemicznym 2020 gwałtownie spadły i potem odbiły. Wg OECD Polska (~7–9 porad na mieszkańca) i tak jest poniżej liderów (Węgry, Słowacja, Czechy — ponad 11 wizyt rocznie). Rozrzut regionalny: Mazowieckie 10,2 vs Opolskie 7,6 (2023).

Nie ma jednego, spójnego 20-letniego szeregu „świadczeń na pacjenta": GUS liczy PORADY, nie pacjentów (jeden pacjent generuje wiele wizyt), definicje i zakres się zmieniały, a teleporady od 2020 nie są rozdzielone od wizyt osobistych. Dlatego „więcej porad" nie znaczy automatycznie „lepszy dostęp" ani „więcej realnie wykonanych badań".

Odróżnienie realnego wzrostu leczenia od inflacji liczby wizyt (po receptę/skierowanie, teleporady) — i policzenie, ile z tych kontaktów faktycznie coś rozwiązuje.

Publikować spójny szereg per pacjent (nie per porada), z podziałem na wizyty osobiste vs teleporady i cel wizyty (leczenie vs administracja), rok do roku od 2004.

GUS / NFZ / Ministerstwo Zdrowia; OECD (porównania).

Które choroby dają najwięcej wizyt i hospitalizacji

Najczęstsze przyczyny hospitalizacji w Polsce (2023, 7,0 mln pobytów): choroby układu krążenia 984 tys. (14%), nowotwory 756 tys. (11%, +46% vs 2017), choroby układu moczowo-płciowego 642 tys., pokarmowego 605 tys. i oddechowego 466 tys. Wśród chorób przewlekłych: na nadciśnienie choruje ~9,9 mln dorosłych, na cukrzycę ~2,9 mln (NFZ).

Hospitalizacje wg rozpoznań (ICD-10) są policzone (NIZP-PZH), ale dla opieki ambulatoryjnej już nie: porady AOS publikuje się tylko wg rodzaju poradni, NIE wg rozpoznań, a powodów wizyt w POZ wg choroby NIKT w Polsce oficjalnie nie liczy. Nie wiadomo więc, które choroby realnie napędzają najwięcej wizyt — choć to klucz do planowania i odciążania systemu.

Wskazanie, na które choroby system reaguje najczęściej i najdrożej (szpital) — a które dałoby się przechwycić wcześniej i taniej (profilaktyka, POZ, inne zawody). Bez danych o powodach wizyt POZ planujemy po omacku.

Publikować strukturę porad POZ i AOS wg rozpoznań (ICD-10), maszynowo i cyklicznie — tak jak robi się to dla hospitalizacji.

NFZ / CeZ / GUS / Ministerstwo Zdrowia.

Powody wizyt POZ/AOS wg rozpoznania (ICD-10)

Najczęstsze rozpoznania w POZ (NFZ 2016): nadciśnienie (I10) ~5,7 mln i ostre zakażenia dróg oddechowych (J00–J06) ~5,32 mln przypadków rocznie. W bieżącej sprawozdawczości jednym z dominujących „rozpoznań" jest jednak Z76.0 — wydanie powtórnej recepty.

Rozpoznanie ICD-10 jest zbierane (CeZ „Zdrowe Dane" 2019–2024), ale bez czytelnego rankingu — dane wiszą w archiwach do samodzielnej obróbki, a dużej części porad nie towarzyszy rozpoznanie. Dla AOS jest gorzej: porady publikuje się wg rodzaju poradni, nie wg rozpoznania. To brakujące ogniwo: bez niego nie policzymy task-shiftingu, wizyt „po papierek" ani realnego obciążenia chorobowego.

Zobaczenie, z czym Polacy realnie chodzą do lekarza — fundament planowania kadr, profilaktyki, task-shiftingu i odciążania POZ.

Publikować coroczny ranking rozpoznań POZ i AOS (ICD-10/ICPC-2, udział %), z wyłączeniem czysto administracyjnego Z76.0.

NFZ / Centrum e-Zdrowia / Ministerstwo Zdrowia.

Budżet AOS — ile to praca lekarzy, ile badania, ile inne

Budżet AOS (ambulatoryjna opieka specjalistyczna) w NFZ to ~16–18 mld zł rocznie (plan 2024 ~18,2 mld, 2025 ~16,7 mld, projekt 2026 ~17,5 mld). Ale rozbicia tej kwoty na „ile idzie na pracę lekarzy, ile na badania diagnostyczne, ile na koszty inne" NIE ma. NFZ płaci fee-for-service — za poradę wyrażoną w punktach oraz OSOBNO za ASDK (kosztochłonną diagnostykę: TK, MR, endoskopię) — a nie za składowe kosztowe wewnątrz poradni. W planie i sprawozdaniu NFZ AOS to jedna pozycja. Wiadomo tylko, że diagnostyka kosztochłonna szybko drożeje (2021–2025: koszt TK +64%, MR +58%, gastroskopia +133%).

To luka, nie liczba: ani NFZ, ani AOTMiT nie publikują rozkładu budżetu AOS na wynagrodzenia lekarzy vs diagnostyka vs koszty pozostałe. NFZ finansuje AOS produktowo (porada / ASDK), a wewnętrzną strukturę kosztu poradni zna świadczeniodawca, nie płatnik. AOTMiT zbiera karty kosztowe do taryf, ale publikuje wycenę świadczenia, a nie jej procentowe rozbicie — dlatego każdy podział „% lekarze / % badania / % inne" byłby dziś zgadywaniem.

Ocenę, czy rosnący budżet AOS realnie idzie na czas lekarza z pacjentem, czy na drożejącą diagnostykę i koszty stałe — a więc gdzie szukać efektywności i czy wyceny odpowiadają realnej strukturze kosztów.

Publikować strukturę kosztu AOS: udział wynagrodzeń personelu, diagnostyki (w tym ASDK) i kosztów pozostałych — maszynowo i rok do roku, na bazie danych kosztowych AOTMiT i sprawozdań świadczeniodawców.

NFZ / AOTMiT / Ministerstwo Zdrowia.

Jakie wizyty mogłyby przejąć inne zawody medyczne (taniej)

Część wizyt nie wymaga lekarza — i już dziś może je wykonać inny zawód: farmaceuta szczepi w aptece (NFZ płaci 21,83 zł za kwalifikację i podanie), pielęgniarka wystawia receptę kontynuacyjną (od 2016), do psychologa na NFZ można pójść bez skierowania (od 2025). Reszta to propozycje wzorowane na systemach, gdzie działają: brytyjski „Pharmacy First" odciąża lekarzy o do 10 mln wizyt rocznie, a bezpośredni dostęp do fizjoterapeuty jest 25% tańszy niż skierowanie przez lekarza.

Nie ma w Polsce policzonego potencjału task-shiftingu: ile wizyt lekarskich (i pieniędzy) dałoby się przesunąć do tańszych, równie bezpiecznych świadczeń pielęgniarki, farmaceuty czy fizjoterapeuty. Brakuje też danych o powodach wizyt POZ, bez których nie wiadomo, ile z nich to zadania „do oddelegowania".

Odciążenie lekarzy tam, gdzie są wąskim gardłem, skrócenie kolejek i tańsza obsługa rutynowych zadań — bez utraty bezpieczeństwa (potwierdzonego w krajach, które to wdrożyły).

Rozszerzać kompetencje innych zawodów wzorem sprawdzonych modeli (apteka, porada pielęgniarska, bezpośredni dostęp do fizjoterapii) i mierzyć efekt: ile wizyt lekarskich realnie ubywa i ile to oszczędza.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ (przy udziale samorządów zawodowych).

Jakie wizyty zniknęłyby, gdyby skierowanie szło algorytmem online

Co roku system generuje 521 mln e-recept (2024) i dziesiątki milionów e-skierowań — część wizyt służy WYŁĄCZNIE uzyskaniu takiego dokumentu. Kierunek odciążania jest już obrany: kolejnych specjalistów zwolniono ze skierowania (od 2025 m.in. psycholog), e-receptę przedłużono do 365 dni, działa porada receptowa, a przesiewy (mammografia, cytologia, kolonoskopia) nie wymagają skierowania. Następny krok to algorytmiczne, samoobsługowe skierowania dla ścieżek deterministycznych — wzór: brytyjski NHS e-Referral.

Nikt w Polsce publicznie nie policzył, ile wizyt w POZ służy wyłącznie po receptę lub skierowanie — choć to częsta przyczyna zajętych terminów. Bez tej liczby nie wiadomo, ile kolejek dałoby się rozładować, przenosząc deterministyczne ścieżki do samoobsługi wg algorytmu.

Eliminację wizyt „administracyjnych", które niczego nie wnoszą poza papierkiem — i uwolnienie terminów dla pacjentów, którzy realnie potrzebują lekarza.

Wprowadzić algorytmiczne, samoobsługowe skierowania/recepty dla ścieżek przesądzonych wytycznymi oraz policzyć i opublikować odsetek wizyt „tylko po papierek".

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / CeZ.

Wizyty „tylko po papierek" — biurokracja recept i skierowań

System nie mierzy, ile wizyt służy WYŁĄCZNIE uzyskaniu recepty lub skierowania — choć to częsta przyczyna zajętych terminów. Wiadomo za to, ile dokumentów generuje rocznie: ~521 mln e-recept (2024) i ~60 mln e-skierowań rocznie (237 mln w 4 lata), przy 191 mln porad POZ.

NFZ/CeZ liczą dokumenty, ale nie „cel" porady — nie ma wskaźnika „wizyta wyłącznie po receptę/skierowanie". Dlatego skali marnowanych terminów nie da się policzyć, choć problem jest realny: regulator sam go łata (porada receptowa, recepta roczna 365 dni, recepta farmaceutyczna, poszerzanie listy specjalistów bez skierowania).

Policzenie, ile terminów i pieniędzy pochłaniają wizyty „administracyjne", które dałoby się załatwić e-receptą roczną, receptą farmaceutyczną lub bez skierowania — i o ile skróciłoby to kolejki.

Wyodrębnić w sprawozdawczości NFZ „poradę receptową/kontynuacyjną" jako osobny, jawny wskaźnik i publikować jej udział w poradach POZ.

NFZ / Centrum e-Zdrowia / Ministerstwo Zdrowia.

Wspólny dostęp do dokumentacji — koniec dublowania badań i wizyt

Pacjent ma Internetowe Konto Pacjenta (mojeIKP) i może upoważnić lekarza do wglądu w dokumentację — ale to działa tylko, gdy placówka udostępnia dane do systemu P1. A tu jest problem: zdarzenia medyczne raportuje już 85,4% podmiotów, lecz realnie WYMIENIA dokumentację z innymi tylko co piąty (21,0%), a wyniki badań laboratoryjnych prowadzi w EDM jedynie co trzeci (33,4%) — dane CeZ 2024.

Skoro lekarz często nie widzi wcześniejszego wyniku z innej placówki, zleca badanie powtórnie — a pacjent przychodzi na kolejną wizytę „po skierowanie" i następną „po wynik". Kosztu tego dublowania w Polsce NIKT oficjalnie nie policzył (luka danych). Dla kontekstu OECD szacuje, że 10–34% wydatków na zdrowie bywa marnotrawione, a 20–50% badań obrazowych jest zbędnych.

Koniec powtarzania tych samych badań i mnożenia wizyt: jeśli lekarz przed zleceniem widzi, że identyczny wynik już istnieje, nie zleca powtórki — odpada osobna wizyta po skierowanie i kolejna po wynik.

Objąć realną wymianą wyniki lab/obrazowe ze WSZYSTKICH placówek (też prywatnych) i wprowadzić prosty, jednorazowy kod, którym pacjent udostępnia lekarzowi pełną historię badań — zamiast formalnego pełnomocnictwa.

Ministerstwo Zdrowia / CeZ / NFZ.

Rzeczywisty czas oczekiwania per świadczenie i placówka

NFZ publikuje terminy oczekiwania (Informator o Terminach Leczenia), ale dane bywają niespójne i zaniżone — część kolejek prowadzona jest „w zeszytach", bez bieżącej aktualizacji.

Brak rozróżnienia czasu deklarowanego od rzeczywistego oraz liczby realnie zrealizowanych świadczeń danego dnia. NIK wykazał nieprawdziwe dane o kolejkach w ok. 60% kontrolowanych szpitali — bywają nie tyle zaniżone, co po prostu nieodzwierciedlające rzeczywistości.

Prawdziwy benchmark dostępności per placówka i świadczenie; wykrywanie fikcyjnych kolejek i „obchodzenia" systemu przez SOR.

Obowiązkowa e-rejestracja i jawność realnie zrealizowanych świadczeń (łączy się z „Opisem systemu").

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Czas oczekiwania na SOR — norma vs rzeczywistość (i luka danych)

System TOPSOR mierzy czas oczekiwania na każdym z ~250 SOR i pokazuje go NA ŻYWO na pacjent.gov.pl (odświeżanie co 15 min) — ale tylko jako stan bieżący. Normy prawne triażu: czerwony natychmiast, pomarańczowy 10 min, żółty 60, zielony 120, niebieski 240. W praktyce bywają przekraczane (np. w Lublinie pacjent niskiego priorytetu czekał 173 min przy normie 120).

NIE ma publicznego, historycznego, agregowanego zbioru „średni czas oczekiwania na SOR per miasto/szpital" ani oficjalnego API SOR — są tylko migawki na żywo. Dlatego nie da się dziś urzędowo odpowiedzieć, w którym mieście czeka się najdłużej. Dopiero rozporządzenie z 2026 rozszerza obowiązek raportowania.

Ranking i monitoring dostępności ratownictwa, wykrywanie SOR chronicznie przekraczających normy oraz twardą podstawę do interwencji tam, gdzie pacjenci czekają godzinami.

Publikować dane TOPSOR także historycznie i w agregacji (mediany per szpital/miasto) oraz udostępnić je otwartym API — nie tylko jako chwilową tablicę.

NFZ / Centrum e-Zdrowia / Ministerstwo Zdrowia.

Gminy bez przychodni POZ (białe plamy dostępu)

Wg danych NFZ (2020, odpowiedź MZ na interpelację) w 56 gminach w Polsce nie działa żadna przychodnia POZ — leżą one w 13 województwach. Większość (41 z 56) to „gminy obwarzankowe" otaczające miasto, które POZ ma — więc mieszkańcy zapisują się do lekarza obok (POZ nie zna rejonizacji). Główny powód białych plam: brak lekarzy chętnych do pracy z dala od dużych miast.

NFZ nie publikuje regularnego, aktualnego wskaźnika dostępności POZ per gmina — liczba „56 gmin bez POZ" pochodzi z odpowiedzi na interpelację (dane 2020), nie z corocznego jawnego szeregu. Brakuje też danych, w ILU gminach działa tylko JEDNA placówka POZ (brak realnego wyboru) — a to właśnie ten wskaźnik pokazywałby, gdzie pacjent nie ma wyboru, a placówka nie ma bodźca do poprawy jakości.

Mapę realnego dostępu i wyboru w POZ: gdzie nie ma przychodni, gdzie jest tylko jedna, a gdzie pacjent może realnie zmienić lekarza — i powiązanie tego z jakością oraz zgłaszalnością na profilaktykę.

Publikować coroczny, gminny wskaźnik: liczba placówek POZ na gminę (0 / 1 / >1) oraz liczba lekarzy POZ na 10 tys. mieszkańców — jako jawny szereg.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia (sprawozdawczość).

Na co umierają Polacy — i jak mało robimy, by temu zapobiec

Wg danych GUS/Eurostat (2023, łącznie 410 tys. zgonów) dwie przyczyny odpowiadają za 61% wszystkich zgonów: choroby układu krążenia (36,9%, ~151 tys.) i nowotwory złośliwe (24,3%, ~100 tys.). Cukrzyca to kolejne ~9,7 tys. zgonów. Co piąty zgon nowotworowy (~20%) powoduje nowotwór objęty przesiewem (pierś, jelito grube, szyjka macicy).

Polska ma wysoki odsetek zgonów „niedokładnie określonych" (9,6%) — słaba jakość orzekania o przyczynie zgonu zaniża realny udział chorób krążenia i nowotworów i utrudnia kierowanie profilaktyki tam, gdzie ginie najwięcej osób.

Domknięcie logiki całej tej sekcji: największych zabójców (serce, nowotwory, cukrzyca) da się w dużej części wcześnie wykrywać i leczyć. Jak naprawdę wygląda profilaktyka tych chorób — pokazują trzy sekcje poniżej: CHUK (układ krążenia), przesiew nowotworowy i cukrzyca.

Poprawić jakość orzekania przyczyn zgonu i wprost wiązać statystyki umieralności z realizacją oraz finansowaniem profilaktyki konkretnych chorób.

GUS / Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Umieralność możliwa do uniknięcia i lata życia w zdrowiu

Eurostat/OECD rozróżniają dwie kategorie: umieralność możliwą do uniknięcia przez PROFILAKTYKĘ i zdrowie publiczne („preventable") oraz przez skuteczną INTERWENCJĘ MEDYCZNĄ („treatable"/amenable). W Polsce w 2022 r. ok. 88 tys. osób zmarło z przyczyn możliwych do uniknięcia dzięki skutecznej profilaktyce, a kolejne ok. 51 tys. z chorób, których dałoby się uniknąć właściwym leczeniem (Think Tank SGH 2026, za Eurostat) — łącznie ~139 tys. zgonów rocznie. Polska umieralność możliwa do uniknięcia jest o ~45% wyższa niż średnia UE-27 (dla samej „treatable" ok. 1,5× powyżej średniej UE: ~133 vs ~87 na 100 tys., 2023). Lata życia w zdrowiu (HLY) są niejednoznaczne: polskie kobiety są nieco powyżej średniej UE, a mężczyźni poniżej (duża luka płci ~2,7 roku).

Brakuje krajowego rozbicia (region / płeć / przyczyna) w jednym łatwo dostępnym miejscu, spójnego podziału na część „profilaktyczną" i „leczniczą" oraz powiązania tych wskaźników z konkretnymi działaniami systemu.

Twardy miernik skuteczności systemu w dwóch osiach: ile zgonów dałoby się uniknąć lepszą PROFILAKTYKĄ (~88 tys.), a ile lepszym LECZENIEM (~51 tys.) — co wprost wskazuje, gdzie przesunąć środki; plus porównanie z UE i między regionami.

Regularna krajowa publikacja amenable mortality i HLY w rozbiciu regionalnym, powiązana z polityką zdrowotną.

GUS / Ministerstwo Zdrowia (metodyka Eurostat/OECD).

Choroby serca — w większości do uniknięcia (taniej zapobiegać niż leczyć)

Choroby układu krążenia to ok. 37% zgonów w Polsce (~150 tys. rocznie). Badania (INTERHEART) wiążą 90% ryzyka zawału z modyfikowalnymi czynnikami, a OECD szacuje ~80% chorób serca jako możliwe do uniknięcia. W Polsce 3 na 5 dorosłych ma nadwagę/otyłość, 65% nigdy nie uprawia sportu (najgorzej w UE). Leczenie pacjenta z chorobą niedokrwienną serca kosztuje NFZ ~2 578 zł rocznie (2019), a sama otyłość — co najmniej 3,8 mld zł (2023).

W Polsce brak oficjalnego odsetka „ile chorób serca do uniknięcia" i policzonego dla kraju zwrotu z profilaktyki — opieramy się na danych WHO/OECD/INTERHEART. Brakuje też powiązania wydatków na leczenie CVD z wydatkami na zapobieganie, więc nie widać, ile dałoby się zaoszczędzić, działając wcześniej.

Pokazanie, że większość kosztów chorób serca jest do uniknięcia stylem życia — i że przesunięcie środków na ruch, lepsze odżywianie i wczesne wykrycie ryzyka jest tańsze niż leczenie zawałów i niewydolności serca.

Powiązać finansowanie z profilaktyką ryzyka sercowo-naczyniowego i aktywnością fizyczną (patrz pomysł „10% składki na klub sportowy" w Opisie systemu) oraz mierzyć zwrot z tych inwestycji.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / Ministerstwo Sportu i Turystyki.

Nowotwory — wykrywane za późno (wcześniej = taniej i skuteczniej)

W Polsce nowotwory wykrywa się za późno: z 17 884 raków płuca rozpoznanych w 2021 r. 19,7% wykryto w stadium I, 25,7% w stadiach II–III, a 38,7% już z przerzutami (IV). Wśród przypadków z ustalonym stadium IV to 46% (16% zgłoszeń jest bez stadium). Dla raka jelita grubego krajowego rozkładu stadiów nie ma; krąży szacunek „ok. 65% w III–IV” bez podanej metody. Wczesne wykrycie radykalnie zwiększa szansę: przeżycie 5-letnie raka jelita grubego ograniczonego do narządu to 91% wobec 17% przy przerzutach odległych, płuca 66% wobec 11% (dane USA, SEER — w Polsce niższe). Jedna z przyczyn późnego wykrycia to niska zgłaszalność: w programie NFZ mammografię robi ok. 32% uprawnionych kobiet; Eurostat podaje dla Polski 33,8% (2024) wobec mediany 56,6% w 24 krajach UE.

W Polsce brak publicznego rozkładu nowotworów wg stadium w chwili rozpoznania dla większości lokalizacji (KRN podaje klasyfikację, nie odsetki populacyjne) oraz twardego kosztu leczenia wg stadium — dlatego regułę „wcześniej = taniej" pokazujemy na danych zagranicznych (stadium rozsiane bywa 2–2,7× droższe). Bez polskich danych nie policzymy, ile pieniędzy i lat życia tracimy na zbyt późnym wykrywaniu.

Pokazanie, że inwestycja w tani, wczesny przesiew zwraca się w mniejszej liczbie drogich, zaawansowanych terapii i w wyższej przeżywalności.

Publikować rozkład nowotworów wg stadium w chwili rozpoznania i koszt leczenia wg stadium (KRN/NFZ) oraz podnosić zgłaszalność na badania przesiewowe.

Krajowy Rejestr Nowotworów / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Nowotwory — w jakim stadium realnie je wykrywamy (dane PL)

Powyższy wykres pokazywał, ile DAJE wczesne wykrycie. Ten pokazuje, jak jest NAPRAWDĘ w Polsce — w jakim stadium wykrywa się chorych. Dla raka płuca 39% rozpoznań to stadium rozsiane (IV), a tylko 20% stadium I (stadia II–III to kolejne 26%); wśród przypadków z ustalonym stadium rozsiane to 46%; rak piersi dzięki przesiewowi wypada lepiej (~60% wcześnie). Czerniak (szacunek wytycznych) ~80% wcześnie.

Polska NIE prowadzi systematycznej, populacyjnej statystyki rozkładu nowotworów wg stadium w chwili rozpoznania. Krajowy Rejestr Nowotworów zbiera tę cechę na karcie zgłoszenia, ale jest ona masowo niewypełniana — brak danych o stadium sięga 20–80% przypadków. Twarde rozkłady istnieją tylko dla raka płuca (2014–2016) i piersi (do 2010); dla raka jelita grubego, szyjki macicy i prostaty rozkładu populacyjnego po prostu nie ma.

Policzenie, ile lat życia i pieniędzy tracimy na zbyt późnym wykrywaniu — i wskazanie nowotworów, gdzie przesunięcie wykrycia o jedno stadium wcześniej daje największy zwrot (tańsze leczenie, wyższa przeżywalność).

Egzekwować wypełnianie stadium (TNM/FIGO) na karcie zgłoszenia nowotworu i publikować rozkład wg stadium w chwili rozpoznania — cyklicznie, dla wszystkich częstych lokalizacji, tak jak robią to rejestry w UE.

Krajowy Rejestr Nowotworów / Narodowy Instytut Onkologii / Ministerstwo Zdrowia.

Nowotwory — które ważą liczbą zachorowań, a które kosztami leczenia

To dwie różne mapy. W liczbie zachorowań (KRN 2022, ~181 tys. nowych przypadków) dominują pierś (kobiety 23,6%), prostata (mężczyźni 23,3%), płuco (M 13,7% / K 9,2%) i jelito grube (M 11,7% / K 6,1%). Ale pieniądze na drogie leki koncentrują się gdzie indziej: immunoterapia (Keytruda 1,17 mld + Opdivo 763 mln zł) oraz nowotwory krwi — te stanowią tylko ~5,5–10% zachorowań, a sam Darzalex (szpiczak) to 455 mln zł (5. lek w całej refundacji NFZ), terapie hematoonkologiczne łącznie ~2,5 mld zł/rok. Onkologia to ~26,8 mld zł NFZ (2025).

KRN (zachorowania) i NFZ (refundacja leków) to dwa różne źródła — nie istnieje jedna oficjalna tabela „% zachorowań danego typu = % kosztów NFZ tego typu". Kierunek rozjazdu jest twardy (hematologia i immunoterapia = ponadproporcjonalne koszty leków), ale dokładnych par %/% nie da się podać bez szacunku. Do tego udział hematologii w zachorowaniach zależy od definicji (5,5% wąsko vs 8–10% szeroko).

Zrozumienie, że „najczęstszy" i „najdroższy" nowotwór to nie to samo — i że planując wydatki oraz profilaktykę, trzeba patrzeć osobno na liczbę chorych i na koszt terapii, a nie mylić tych dwóch porządków.

Publikować spójną, maszynową tabelę: dla każdego typu nowotworu liczba zachorowań (KRN) ORAZ koszt leczenia NFZ (świadczenia + leki), w jednym miejscu i tej samej metodologii.

Krajowy Rejestr Nowotworów / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Cukrzyca — rosnąca chorobowość przy braku przesiewu

Liczba dorosłych zdiagnozowanych z cukrzycą rośnie: 2,86 mln (2018) → 3,11 mln (2022, rejestr NFZ), prognoza ~4,2 mln w 2030. Do tego szacowane ~0,5–1,5 mln osób niezdiagnozowanych i ~5 mln ze stanem przedcukrzycowym.

Polska nie ma osobnego programu przesiewowego cukrzycy — badanie glukozy jest tylko częścią CHUK / „Moje Zdrowie", bez publikowanych danych o pokryciu. Liczby niezdiagnozowanych to szacunki (rejestr ich z definicji nie widzi), więc skala „ukrytej" choroby jest niepewna.

Pokazanie „góry lodowej": ilu Polaków choruje, nie wiedząc o tym, i ile można by zaoszczędzić wczesnym wykryciem zamiast leczenia powikłań (amputacje, dializy, zawały).

Wprowadzić i raportować systematyczny przesiew glikemii z jawnym wskaźnikiem pokrycia oraz oszacować skalę niezdiagnozowanych w oparciu o badania populacyjne.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Otyłość i cukrzyca — koszt dla systemu i podatki od grzechów zdrowotnych

To druga strona cukrzycy: nie chorobowość, lecz koszt i fiskus. Nadwaga dotyczy ponad 53% dorosłych Polaków, a otyłość (BMI≥30) ok. 25% — wśród najwyższych wyników w UE (mężczyźni ~24%, tuż za Maltą). Otyłość kosztuje polską gospodarkę ok. 36 mld zł rocznie, z czego ~80% to koszty pośrednie (zwolnienia, renty, spadek produktywności); samo bezpośrednie leczenie chorób otyłościozależnych (cukrzyca typu 2, choroby serca, zwyrodnienia stawów) to ponad 4 mld zł NFZ (2024). OECD szacuje łączny koszt otyłości nawet na ~3% PKB. Cukrzyca (~3,1 mln chorych) kosztuje bezpośrednio ~2,5 mld zł świadczeń i refundacji (2022), a razem z kosztami pośrednimi rzędu ~7 mld zł. Odpowiedzią fiskalną jest podatek cukrowy (opłata cukrowa od 2021: 0,50 zł/l + 0,10 zł za gram cukru powyżej 5 g/100 ml), zasilający NFZ ~1 mld zł rocznie (mniej niż zakładane ~3 mld). Efekt zdrowotny jest umiarkowany: początkowy spadek popytu na napoje słodzone (rzędu kilkunastu procent) częściowo się cofnął (NIZP-PZH). WHO rekomenduje 20% podatek od napojów słodzonych i wiąże go z ok. 20% spadkiem konsumpcji.

Nie ma jednej, spójnej i cyklicznej publikacji łączącej pełny koszt otyłości i cukrzycy (bezpośredni NFZ + pośredni dla gospodarki) z wpływami i efektem podatku cukrowego — dane pochodzą z różnych raportów (NFZ, OECD, LUX MED, NIZP-PZH) o różnej metodologii, więc kwot nie da się prosto sumować ani porównywać rok do roku. Wpływ opłaty cukrowej na realną konsumpcję i BMI jest mierzony ankietowo i niejednoznaczny.

Twarde uzasadnienie „podatków od grzechów zdrowotnych": jeśli otyłość i cukrzyca kosztują dziesiątki miliardów, a Polska ma najgorszy w Europie wynik otyłości 8-latków (co trzecie dziecko z nadwagą/otyłością), to opodatkowanie cukru i przeznaczenie wpływów na profilaktykę może się zwrócić — pod warunkiem, że mierzymy efekt, a nie tylko wpływy.

Publikować pełny bilans fiskalny podatków zdrowotnych (wpływy vs koszty leczenia otyłości i cukrzycy) oraz mierzyć realny wpływ opłaty cukrowej na konsumpcję cukru i BMI — zamiast traktować ją wyłącznie jako źródło dochodu NFZ.

Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów / NFZ / NIZP-PZH.

Profilaktyka chorób układu krążenia (CHUK) — kto realnie korzysta

Choroby układu krążenia to nr 1 wśród przyczyn zgonów (37%). A z bezpłatnego programu CHUK (ocena ryzyka sercowo-naczyniowego w POZ dla osób 35–65 lat) skorzystało w 2023 r. tylko 576 tys. osób — ok. 2–3% pacjentów POZ (26,9 mln na liście aktywnej). Od maja 2025 CHUK został wchłonięty przez program „Moje Zdrowie".

NFZ nie publikuje % objęcia samej grupy uprawnionej (35–65 lat) — jedyny oficjalny wskaźnik to udział w stosunku do listy/deklaracji POZ. Po wchłonięciu przez „Moje Zdrowie" (2025) szereg CHUK się urywa, a nowa metryka ma inną, szerszą populację (20+).

Pokazanie, że choroby układu krążenia — główna przyczyna zgonów w Polsce — są „profilaktykowane" u nielicznych; reszta trafia do systemu dopiero z zawałem czy udarem.

Publikować % objęcia populacji uprawnionej (a nie tylko liczby bezwzględne) i zapewnić ciągłość wskaźnika po przejściu na „Moje Zdrowie".

NFZ / Ministerstwo Zdrowia / AOTMiT.

Zgłaszalność na badania przesiewowe (rak piersi, jelita grubego, szyjki macicy)

Nowotwory to nr 2 wśród przyczyn zgonów (24%). NFZ publikuje co miesiąc odsetek uprawnionych, którzy realnie wykonali bezpłatne badanie. Aktualnie (stan 1.06.2026): mammografia (rak piersi) ok. 34%, kolonoskopia (rak jelita grubego) ok. 17%, cytologia/HPV (rak szyjki macicy) ok. 15% — wszystkie daleko poniżej zalecanego przez UE progu 70%. Krajowy odsetek trzeba wyliczyć samodzielnie z plików gminnych NFZ.

Dane są, ale rozproszone w miesięcznych plikach NFZ i rzadko pokazywane razem z benchmarkiem UE; brakuje też ujęcia gminnego, które wskazałoby „białe plamy" profilaktyki.

Mierzenie skuteczności profilaktyki — niska zgłaszalność oznacza więcej nowotworów wykrytych późno, droższe leczenie i wyższą umieralność możliwą do uniknięcia.

Stałe publikowanie objęcia przesiewem wg gmin oraz powiązanie go z efektem (wykrywalność, stadium w chwili rozpoznania).

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Ile NFZ płaci za jaką usługę (top popularnych)

Bazowa wartość rozliczeniowa grup JGP (katalog NFZ 2025, od 01.01.2025): usunięcie macicy ~16,4 tys. zł, endoproteza kolana ~12,8 tys., biodra ~11,1 tys., rozrusznik dwujamowy ~9,8 tys., leczenie kompleksowe udaru ~9,1 tys., wyrostek robaczkowy ~4,6 tys., woreczek żółciowy ~4,0 tys., prostata (TURP) ~3,9 tys., gastroskopia zabiegowa ~3,8 tys., koronarografia ~2,4 tys. Skrajnie: stymulator struktur głębokich mózgu (DBS) ~55 tys. zł. Inne typy: rezonans głowy ~490 zł, hemodializa ~409 zł/zabieg, porada POZ ~215 zł rocznie na pacjenta (kapitacja), SOR — ryczałt dobowy. Przy każdej pozycji podajemy też szacunkową liczbę wykonań rocznie (np. koronarografia ~172 tys., udar ~74 tys., endoprotezy ~117 tys.) — dla większości grup JGP NFZ nie publikuje jednak wolumenu w otwartej formie (b.d.).

WYCENA NFZ (ile NFZ płaci) to NIE jest rzeczywisty KOSZT świadczenia w szpitalu — część taryf bywa poniżej kosztu (np. dializy). Podane kwoty to wartość BAZOWA grupy; realna płatność bywa wyższa o współczynniki korygujące, osobno płacone wszczepy/implanty (np. przy endoprotezie) i pakietowanie (np. poród ~11,5 tys. zł = poród + noworodek + znieczulenie, choć sama grupa „poród" to ~1,95 tys.). Cennik jest już w zł — cena punktu jest zróżnicowana per kategoria (1,50–2,45 zł), nie ma jednego mnożnika. Wyceny zmieniają się zarządzeniami Prezesa NFZ w trakcie roku, a część świadczeń jest finansowana ryczałtem (sieć szpitali), nie za sztukę.

Zrozumienie, na co realnie idą pieniądze i które wyceny są oderwane od kosztów — fundament rozmowy o tym, czy szpital na danym świadczeniu zarabia, czy dopłaca.

Publikować wyceny razem z rzeczywistym kosztem jednostkowym (rachunek kosztów), by jawnie pokazać, gdzie taryfa nie pokrywa kosztu.

NFZ / AOTMiT / Ministerstwo Zdrowia.

Świadczenia o najwyższych wycenach — drugi biegun cennika

Na drugim biegunie wycen są świadczenia warte setki tysięcy–miliony złotych. Rekordzista to terapia genowa Zolgensma (SMA) — ~9,0 mln zł za jednorazowe podanie (ok. 42 000× więcej niż roczna kapitacja POZ ~215 zł). Dalej programy lekowe do ~2 mln zł rocznie na pacjenta (Soliris, hemofilia), terapie CAR-T ~1,4 mln zł, a wśród procedur szpitalnych — przeszczep szpiku od dawcy niespokrewnionego 262 tys. zł (taryfa JGP). Te najdroższe świadczenia dotyczą niewielkiej liczby chorych rocznie: CAR-T 138 pacjentów (2024), przeszczep szpiku od dawcy niespokrewnionego 598, DBS ~300, Zolgensma rzędu 30–50 dzieci — dlatego mimo horrendalnych cen jednostkowych to nie one, lecz masowe świadczenia decydują o sumarycznych wydatkach.

Ceny katalogowe/urzędowe są znane, ale REALNY koszt NFZ — nie. Niemal wszystkie najdroższe terapie refundowane są z poufnym instrumentem podziału ryzyka (RSS): producent zwraca część kwoty, więc faktyczny wydatek jest niższy i prawnie niejawny. Najdroższe przeszczepy (serca, płuc, wątroby) finansowane z budżetu MZ jako świadczenia wysokospecjalistyczne nie mają jawnie publikowanej taryfy w zł.

Pokazanie pełnej rozpiętości cennika — od porady POZ za grosze do terapii za miliony — i postawienie pytania o jawność: ile naprawdę płacimy za najdroższe terapie po rabatach, skoro realne kwoty są niejawne.

Ujawniać realny koszt refundacji najdroższych terapii (po instrumentach RSS, w formie zagregowanej) oraz publikować taryfy świadczeń wysokospecjalistycznych — dziś objęte tajemnicą.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / AOTMiT.

Które świadczenia kosztują najwięcej sumarycznie (stawka × wolumen)

Z wykonania planu NFZ 2023 (156 mld zł kosztów świadczeń) ponad połowę pochłania leczenie szpitalne — 80,6 mld zł (w tym programy lekowe 9,9 mld i chemioterapia 1,9 mld). Dalej: POZ 18,0 mld, AOS 15,4 mld, refundacja apteczna 9,9 mld, rehabilitacja 6,9 mld, opieka psychiatryczna 5,2 mld. W przekroju chorobowym (inny podział, nakłada się z powyższym) najdroższa jest onkologia — ok. 21 mld zł, a wśród procedur masowych endoprotezy biodra i kolana ~2,42 mld zł (117 tys. zabiegów) — więcej niż setki najdroższych terapii genowych razem.

To dwa różne przekroje tego samego budżetu — rodzaje kontraktowe (tabela B2 sprawozdania NFZ) i grupy chorobowe wg ICD-10 — których NIE wolno sumować (onkologia „rozłazi się" po szpitalu, chemioterapii i programach lekowych). NFZ nie udostępnia maszynowo wartości pojedynczych procedur (cesarki, koronarografia, kolonoskopie) — są tylko w dynamicznym portalu statystyk; ryczałtu sieci szpitali nie da się rozbić, a wartości programów lekowych są brutto (zwroty z RSS niejawne). Dlatego pełnej, porównywalnej mapy „gdzie wyciekają miliardy" brakuje.

Wskazanie, gdzie przesunięcie nawet kilku procent (efektywniejsza ścieżka, mniej powikłań, lepsza wycena) daje największą oszczędność w złotówkach — bo dotyczy świadczeń o ogromnym wolumenie.

Publikować łączną roczną wartość rozliczoną per świadczenie/grupa JGP maszynowo (stawka × wykonania), z rozbiciem ryczałtu sieci, by jawnie pokazać największe strumienie wydatków.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Koszt chorób wg miejsca leczenia — gdzie idą pieniądze na daną chorobę

Ten sam mechanizm „odwróconej piramidy" widać wewnątrz pojedynczych chorób. Niewydolność serca: 90,6% kosztów to szpital, a POZ zaledwie 0,1% (choć POZ udziela ponad połowy świadczeń). Depresja: 58% kosztów to szpital. Cukrzyca jest na tym tle wzorem opieki ambulatoryjnej: 50% to leki, 21% świadczenia (POZ/AOS), a hospitalizacje to margines.

Strukturę kosztu wg miejsca podają tylko niektóre raporty „NFZ o zdrowiu" — i to różnymi kategoriami (czasem wg miejsca, czasem wg rodzaju produktu). Dla wielu ważnych chorób (choroba niedokrwienna serca, nowotwory) takiego rozbicia NFZ nie publikuje. Nie widać więc systemowo, które choroby pochłaniają pieniądze głównie w drogim szpitalu, a które dałoby się prowadzić taniej w POZ/AOS.

Wskazanie chorób ze skrajną koncentracją kosztów w szpitalu (np. niewydolność serca) — kandydatów do przeniesienia opieki bliżej domu (POZ, opieka koordynowana), co jest tańsze i lepsze dla pacjenta.

Publikować dla każdej istotnej choroby strukturę kosztu wg miejsca leczenia (POZ/AOS/szpital/leki/rehabilitacja), spójnymi kategoriami, rok do roku.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Jak AOTMiT wycenia świadczenie — zasada i algorytm

Cenę, którą NFZ płaci za świadczenie, wylicza AOTMiT (taryfikacja). W skrócie: MZ zleca wycenę → AOTMiT zbiera dane kosztowe od dobrowolnej próby szpitali (Standard Rachunku Kosztów) → liczy koszt rzeczywisty (praca, materiały, sprzęt/amortyzacja, overhead) → Rada ds. Taryfikacji opiniuje → Prezes rekomenduje, a NFZ wdraża zarządzeniem (katalog JGP).

Słaby punkt jest na etapie danych: pochodzą z małej, dobrowolnej, nielosowej próby placówek, a Standard Rachunku Kosztów wdrożono niejednolicie — więc „koszt rzeczywisty" to uśrednienie z garstki szpitali, często oderwane od realnego kosztu (potwierdza NIK). Stąd taryfy zawyżone i zaniżone (np. dializy poniżej kosztu).

Zrozumienie, skąd biorą się ceny NFZ i dlaczego bywają oderwane od kosztów — fundament rozmowy o tym, gdzie szpital zarabia, a gdzie dopłaca.

Jednolity, obowiązkowy rachunek kosztów i jawny koszt jednostkowy per procedura, by taryfę dało się skonfrontować z realnym kosztem w każdym szpitalu.

AOTMiT / Ministerstwo Zdrowia / NFZ.

Wyceny AOTMiT w kardiologii — propozycja vs to, co weszło do NFZ

Najgłośniejszy — i jedyny w pełni udokumentowany „co do złotówki" w ostatniej dekadzie — przypadek to taryfikacja kardiologii inwazyjnej 2016 (sekcja JGP „E"). AOTMiT uznał drogie procedury inwazyjne za przeszacowane i zaproponował obniżki nawet o 55–63% (angioplastyka E23 −63%, E20 −55%), a zarazem podwyżki leczenia zachowawczego OZW (E18 +54%, E17 +25%) i koronarografii (E27 +32%) — łącznie ~666 mln zł oszczędności. NFZ zaakceptował kierunek i wdrażał obniżki/podwyżki etapami w latach 2016–2017 (zarządzenia 55/2016, 117/2016, 57/2017, 73/2017/DSOZ); NIK potwierdziła, że „prawidłowo implementował taryfy" AOTMiT.

Pełna, porównywalna historia „propozycja AOTMiT vs wycena wprowadzona przez NFZ" dla kardiologii nie istnieje w jednym miejscu: raporty AOTMiT to PDF-y, a zarządzenia NFZ to katalogi punktowe bez gotowej tabeli zł. Pewny jest kierunek i fakt wdrożenia obniżek (40–60%), ale „co weszło co do złotówki" nie jest publikowane porównawczo. Dla nowszych lat (Krajowa Sieć Kardiologiczna 2025) nowych taryf procedur z liczbami jeszcze nie ma.

Pokazanie na twardych liczbach, jak działa wycena: AOTMiT potrafił skorygować rażące dysproporcje (inwazyjne 5–6× wyżej wyceniane niż zachowawcze) — ale dopiero po latach przepłacania i mimo protestu środowiska.

Publikować dla każdej taryfikacji spójną tabelę: wycena wcześniejsza → propozycja AOTMiT → wartość wprowadzona przez NFZ (w zł), maszynowo, by zmiany dało się rozliczyć.

AOTMiT / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Rzeczywisty koszt jednostkowy procedury per szpital vs wycena NFZ

Standard Rachunku Kosztów (rozporządzenie MZ z 2020 r., obowiązuje od 2021) formalnie istnieje, ale jest wdrożony niejednolicie, a AOTMiT taryfikuje na podstawie uśrednionych danych z małej, dobrowolnej próby. Nie powstała publiczna, porównywalna baza realnych kosztów per szpital — więc kosztu procedury nadal nie da się zestawić z wyceną NFZ (potwierdza to NIK).

Wskazanie, które wyceny NFZ są oderwane od kosztów (zawyżone lub zaniżone), gdzie szpital realnie traci, a gdzie jest nieefektywny.

Jednolity standard rachunku kosztów świadczeń i obowiązek raportowania kosztu jednostkowego per procedura.

AOTMiT / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Realny koszt per JGP per szpital + koszt–QALY per interwencja (wspólna waluta wartości)

Przy refundacji leków AOTMiT posługuje się kosztem za rok życia skorygowany o jakość (koszt/QALY, wskaźnik ICER) z progiem opłacalności ok. 3× PKB per capita na QALY (rzędu 190 tys. zł). Ta sama „waluta wartości zdrowotnej" NIE jest jednak stosowana spójnie do procedur szpitalnych (JGP) ani do profilaktyki, a realnego kosztu jednostkowego JGP per szpital w ogóle się nie publikuje.

Brakuje dwóch rzeczy naraz: (1) realnego kosztu jednostkowego per JGP per szpital (jest tylko uśredniona taryfa AOTMiT — patrz „Jak AOTMiT wycenia"), oraz (2) jednej, wspólnej miary wartości — koszt/QALY — liczonej tak samo dla profilaktyki, procedur i programów lekowych. Bez wspólnej waluty nie da się uczciwie porównać, czy 1 mln zł lepiej wydać na program lekowy, operację czy przesiew.

Racjonalne, porównywalne decyzje: ranking interwencji wg kosztu za rok życia w zdrowiu (QALY) — od taniej profilaktyki po terapie za miliony — i wykrycie, gdzie płacimy dużo za małą wartość zdrowotną.

Publikować realny koszt per JGP per szpital oraz liczyć koszt/QALY (lub koszt na uniknięty zgon / rok życia) JEDNOLICIE dla profilaktyki, procedur i programów lekowych — wspólna waluta wartości zdrowotnej całego systemu.

AOTMiT / NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Jawne kwoty netto po RSS (instrumentach dzielenia ryzyka)

Najszybciej rosnący strumień wydatków — programy lekowe (rzędu kilkunastu mld zł rocznie) — jest finansowany z poufnymi instrumentami dzielenia ryzyka (RSS): producent zwraca część kwoty, więc realny wydatek NETTO państwa jest prawnie NIEJAWNY. Nie ma żadnej publicznej kontroli, czy państwo przepłaca, a publikowane wartości są brutto (przed rabatem).

Realną kontrolę najszybciej rosnącego wydatku: ile naprawdę płacimy za najdroższe terapie po rabatach i czy negocjacje cenowe są skuteczne.

Ujawniać zagregowane kwoty netto po RSS (bez naruszania tajemnicy pojedynczych umów) — np. łączny rabat i wydatek netto per program lekowy, rok do roku.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / AOTMiT.

Ile publicznych pieniędzy pochłania oddłużanie zadłużonych szpitali (SP ZOZ)

Zobowiązania ogółem samodzielnych publicznych ZOZ rosły z ~10 mld zł (2005–2014) do 21,3 mld (2023) i 30,2 mld zł (I kw. 2026), a wymagalne (przeterminowane) po spadku z ~6,2 mld (2005) do ~1,7 mld (2019) znów urosły do 5,07 mld zł (2026). Mimo to kolejne publiczne akcje oddłużania miały efekt przejściowy: ustawa z 2005 r. (pożyczki z budżetu >1,6 mld zł + umorzenia — wymagalne spadły o >2 mld), „Plan B" 2009–2011 (wypłacono 755 mln z planowanych 1,38 mld dla 69 JST za przekształcenie w spółki), dotacje 2011–2014 przy ustawie o działalności leczniczej (wykorzystano tylko 332,7 mln zł, 23,8% rezerwy — NIK: „wysoce nietrafne"). Od 2011 r. samorząd (podmiot tworzący) ma obowiązek pokrywać stratę netto swojego SP ZOZ.

Nie ma jednego, spójnego rejestru realnych dopłat budżetu państwa i samorządów do zadłużonych podmiotów. MZ publikuje zobowiązania SP ZOZ kwartalnie, ale część wartości to stany na III kw. (nie koniec roku), a statystyka „SP ZOZ" zawęża się z każdym przekształceniem w spółkę (długi spółek z niej wypadają — realne zadłużenie sektora to ~34 mld zł na koniec 2025). Zagregowanych kwot, ile samorządy realnie dopłaciły do straty netto (art. 59), nikt centralnie nie zlicza; brak też spójnych danych o zobowiązaniach wymagalnych za część lat (2006–2007, 2013, 2017).

Pełny obraz kosztu „miękkiego ograniczenia budżetowego" — ile publicznych pieniędzy co roku wsiąka w łatanie deficytów szpitali zamiast w leczenie, i czy oddłużanie warunkowane zmianą profilu (a nie bezwarunkowe) faktycznie zatrzymuje spiralę długu.

Publikować jeden roczny szereg: realne dopłaty budżetu i samorządów do podmiotów leczniczych (oddłużenia, pokrycie straty netto, dotacje) obok zobowiązań ogółem i wymagalnych — dla całego sektora (SP ZOZ + spółki).

Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów / samorządy (organy tworzące) / GUS.

Średni udział kosztów wynagrodzeń w przychodach szpitali

Wynagrodzenia z kontraktów B2B (samozatrudnienie, faktura) trafiają w rachunku kosztów do „usług obcych" (konto 402), a nie do „wynagrodzeń" (konto 404, gdzie są etaty i umowy cywilnoprawne osób fizycznych). Widoczna pozycja „wynagrodzenia" zaniża więc realny udział kosztów pracy (po rozbiciu „usług obcych" sięga on ~66% — raport ZPP). To nie tyle „nie da się policzyć", co jest celowo zaciemnione i nieporównywalne.

Porównanie struktury kosztów między szpitalami, wykrywanie nieefektywności i benchmark „koszt pracy / przychód" — fundament rozmowy o wydajności.

Obowiązek odrębnego raportowania wynagrodzeń — łącznie z kontraktami B2B — jako osobnej, jawnej pozycji sprawozdawczej, a nie ukrytej w usługach obcych.

Ministerstwo Zdrowia — organ właściwy (Standard Rachunku Kosztów świadczeniodawców, art. 31lc ustawy o świadczeniach, oraz sprawozdawczość sektorowa). Ministerstwo Finansów odpowiada tylko za ogólne zasady rachunkowości.

Anonimowa lista wynagrodzeń w danym szpitalu

Wynagrodzenia w podmiotach publicznych to informacja publiczna (utrwalona linia NSA), a anonimizacja nazwisk wystarcza do ochrony prywatności. Mimo to wiele podmiotów odmawia — powołując się na ochronę danych (art. 5 ust. 2 udip) lub kwalifikując zestawienie jako „informację przetworzoną" (art. 3 udip). Sądy administracyjne takie odmowy zwykle uchylają, ale wymaga to czasu i postępowań.

Jawność wydatków publicznych na wynagrodzenia, porównania między placówkami i wykrywanie patologii płacowych (np. skrajnych dysproporcji czy „martwych dusz").

Obowiązek publikowania anonimowych zestawień wynagrodzeń w podmiotach finansowanych ze środków publicznych oraz jednoznaczne przesądzenie, że takie anonimowe zestawienia są informacją publiczną.

Ministerstwo Zdrowia / ustawodawca (doprecyzowanie ustawy o dostępie do informacji publicznej).

Łóżka zablokowane przez pacjentów czekających na opiekę długoterminową

Nikt systemowo nie liczy, ile łóżek szpitalnych zajmują pacjenci „gotowi do wypisu", którzy czekają na miejsce w DPS/ZOL — bo takiej kategorii nie ma w sprawozdawczości.

Wycenę kosztu „bo-nie-ma-DPS" (drogie łóżko szpitalne zamiast taniej opieki) i twarde uzasadnienie inwestycji w opiekę długoterminową.

Raportowanie dni hospitalizacji pacjentów gotowych do wypisu, oczekujących na miejsce w opiece długoterminowej.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Czy szpital zarabia na pacjencie, którego nie ma gdzie wypisać? (odwrotnie — traci)

Wbrew intuicji szpital nie zarabia na „zalegającym” pacjencie. Rozliczenie idzie w JGP — ryczałtem za przypadek, nie za osobodzień. Gdy pacjent jest już gotowy do wypisu, ale czeka na miejsce w ZOL/DPS, każdy dzień po wyczerpaniu ryczałtu to 0 zł przychodu i realna strata: blokuje drogie łóżko, które mogłoby przyjąć nowego, osobno rozliczanego pacjenta. Właściwa opieka byłaby wielokrotnie tańsza — osobodzień w ZOL to ~300 zł. Skala problemu: ~16,5 tys. osób czeka w kolejce do ZOL, a łóżek geriatrycznych jest 1 140 (ok. 15% potrzeb).

Nikt nie liczy, ile łóżek szpitalnych i „zbędnych” osobodni pochłaniają pacjenci gotowi do wypisu, ani jaka jest łączna strata — bo w sprawozdawczości nie ma takiej kategorii. Nie ma też jawnej taryfy realnego kosztu osobodnia szpitalnego (np. na internie), więc porównanie „szpital vs ZOL” opiera się na twardym koszcie ZOL i logice finansowania JGP, a nie na pełnych liczbach.

Wycenę kosztu „bo-nie-ma-DPS/ZOL”: ile realnie tracimy, trzymając pacjentów na drogim łóżku szpitalnym zamiast w tańszej opiece długoterminowej — i twarde uzasadnienie inwestycji w ZOL/opiekę geriatryczną.

Raportować dni hospitalizacji pacjentów gotowych do wypisu oczekujących na opiekę długoterminową oraz realny koszt osobodnia, a finansowanie oprzeć na rzeczywistej długości i koszcie pobytu, nie tylko na ryczałcie JGP.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Rehospitalizacje w ciągu 30 dni

Od 30 kwietnia 2025 NFZ publikuje wskaźniki jakości opieki — w tym częstość rehospitalizacji i śmiertelność 30-dniową — kwartalnie, w plikach Excel: per świadczeniodawca oraz zbiorczo per województwo i Polska.

Publikowane są na razie tylko wybrane procedury (np. rehospitalizacje po cholecystektomii i appendektomii), a wskaźniki NIE są jeszcze skorygowane o ciężkość przypadków (case-mix) — współczynniki korygujące wchodzą dopiero od lipca 2026. Do tego czasu bezpośrednie rankingi szpitali są mylące, a dane trudne w odbiorze (eksperci wskazują, że ~90 tys. pozycji bez instrukcji ciężko zinterpretować).

Ocenę jakości wypisów i leczenia — wysoki odsetek powrotów <30 dni sygnalizuje przedwczesne wypisy lub powikłania.

Rozszerzyć zestaw procedur, dokończyć korektę o ciężkość przypadków (case-mix) i udostępnić dane przez API, nie tylko w plikach Excel.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia.

Koszt dublowania badań i wizyt + łóżka zablokowane

Nikt w Polsce nie policzył, ile kosztuje powtarzanie tych samych badań i mnożenie wizyt „po wynik / po skierowanie" ani ile drogich łóżek szpitalnych blokują pacjenci gotowi do wypisu, czekający na opiekę długoterminową. Dla kontekstu OECD szacuje, że 10–34% wydatków na zdrowie bywa marnotrawione, a 20–50% badań obrazowych jest zbędnych — polskiej straty nie umiemy podać.

Wycenę marnotrawstwa: ile dałoby się odzyskać dzięki realnej wymianie dokumentacji (koniec dublowania badań) i inwestycji w opiekę długoterminową (uwolnione łóżka).

Liczyć i publikować wskaźnik dublowanych badań/wizyt (z danych P1/EDM) oraz dni hospitalizacji pacjentów gotowych do wypisu, oczekujących na ZOL/DPS.

NFZ / Centrum e-Zdrowia / Ministerstwo Zdrowia.

Dublujące się oddziały szpitalne w okolicy

Lokalizację i typ oddziałów mamy (RPWDL). Brakuje jednego: jawnej OBSADY kadrowej oddziału — bez niej nie policzymy, ilu deficytowych specjalistów uwolniłaby konsolidacja sąsiadujących, dublujących się oddziałów.

Wskazanie, gdzie ten sam typ oddziału jest gęsto powielony w promieniu kilkudziesięciu km (konkurencja o tych samych specjalistów) — kandydaci do konsolidacji, która skupiłaby kadrę i obniżyła koszt stały na usługę.

Dopisać do rejestru obsadę kadrową oddziału (etaty/FTE wg specjalizacji), by połączyć mapę oddziałów z mapą deficytu kadr.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / RPWDL.

Kardiologia: 282 lokalizacji · 562 oddziałów · 12 973 łóżek. Kolor punktu = liczba oddziałów tego typu w promieniu 40 km (konkurencja o tych samych specjalistów). Najedź na punkt, by zobaczyć zasięg i rywali. Niebieskie bąble = województwa; etykieta lekarze/10 tys. · oddziałów „kardiologia" w tym województwie (GUS 2024, śr. PL 37.7/10 tys.; oddziały z RPWDL przypisane do najbliższego województwa — ujęcie poglądowe).

REALNE dane: oddziały szpitalne z RPWDL (komórki organizacyjne z łóżkami), geokodowane po kodzie pocztowym (GeoNames), nałożone na gęstość lekarzy w województwie (GUS 2024). Jak czytać nakładkę: czerwone punkty na jasnym tle (mało lekarzy) to deficytowi specjaliści rozproszeni na dublujące się oddziały — najsilniejszy kandydat do konsolidacji; czerwone punkty na ciemnym tle to raczej konkurencja o pacjenta w regionie z relatywnie gęstą kadrą. Źródła: RPWDL via dane.gov.pl; GUS — Zasoby kadrowe w zawodach medycznych (2024).

Zakażenia szpitalne (HAI) — ilu pacjentów i ile się ukrywa

Mniej więcej co 17.–18. pacjent szpitala nabywa zakażenie szpitalne (badanie punktowe PPS: Polska 5,6%, UE 6,0%). NIK szacuje ~400 tys. zakażeń rocznie, ale 528 z 936 kontrolowanych szpitali wykazało ZERO — wynik nieprawdopodobny, wskazujący na zaniżone raportowanie.

Nie ma jawnego, ogólnopolskiego rejestru zakażeń szpitalnych per szpital. Obowiązują tylko rejestry wewnątrzszpitalne, niepublikowane, a NIK udokumentował masowe wykazywanie „0" i zaniżanie. Pacjent nie może sprawdzić, gdzie ryzyko jest największe.

Porównanie szpitali, wykrywanie placówek z chronicznym problemem zakażeń i antybiotykooporności oraz twardą podstawę do interwencji.

Obowiązkowy, weryfikowany rejestr HAI z publikacją wskaźnika zakażalności per szpital oraz krajowy program monitorowania Clostridioides difficile.

Ministerstwo Zdrowia / NIZP-PZH / NFZ.

Błędy medyczne i zdarzenia niepożądane — realna skala

Ustawa o jakości (2023) wprowadziła Rejestr Zdarzeń Niepożądanych (szpitale od 2025, AOS/POZ od 2026) w modelu no-fault, ale dane NIE są jawne per placówka, a raportowanie jest drastycznie zaniżone — RPP: 60% szpitali zgłasza <50 zdarzeń rocznie, „co na pewno nie odzwierciedla rzeczywistości". WHO szacuje, że szkody dotykają ~1 na 10 pacjentów (ponad połowa do uniknięcia), a OECD, że leczenie ich skutków to ~13% wydatków na zdrowie. Polskiej liczby zgonów z powodu błędów nikt nie podaje.

Realny pomiar bezpieczeństwa: gdzie i dlaczego dochodzi do szkód, które da się wyeliminować — zamiast udawać, że problemu nie ma.

Egzekwować kompletność raportowania, publikować zagregowane dane krajowe i wzmocnić ochronę zgłaszających (no-fault), by personel zgłaszał bez obaw.

Ministerstwo Zdrowia (Rejestr) / Rzecznik Praw Pacjenta.

„Never events" — błędy, które nigdy nie powinny się zdarzyć

Never events to błędy tak poważne, że nie powinny się wydarzyć przy zachowaniu procedur (operacja nie tej strony, pozostawione narzędzie, niezgodna krew). NHS England publikuje je co roku — 2024/25: 403 zdarzenia, z rozbiciem na typy. Polska nie ma ani oficjalnej listy, ani rejestru.

Brak urzędowej listy never events i publicznego rejestru/statystyk (jak w NHS). Istnieje tylko wewnątrzszpitalny, niejawny rejestr zdarzeń niepożądanych, bez wyodrębnionej kategorii „zdarzeń, które nigdy nie powinny się zdarzyć".

Twardy, porównywalny miernik najcięższych, w pełni możliwych do uniknięcia błędów — i nacisk, by ich liczba spadała do zera.

Wprowadzić urzędową listę never events (wzór NHS) i obowiązkową, zanonimizowaną, cykliczną publikację ich liczby oraz przyczyn.

Ministerstwo Zdrowia / Rzecznik Praw Pacjenta.

Skargi pacjentów — co najbardziej boli (RPP)

W 2024 r. do Rzecznika Praw Pacjenta wpłynęło 70 820 zgłoszeń (2023: 77 668). Najczęściej: prawo do świadczeń 45 144, prawo do informacji o stanie zdrowia 10 415, ochrona zdrowia psychicznego 5 794, dokumentacja medyczna 5 488, intymność i godność 1 933.

To akurat obszar dobrze udokumentowany — RPP publikuje coroczne sprawozdania porównywalne rok do roku. Słabość to rozbieżna metodologia („zgłoszenia" vs „sprawy") i brak powiązania skarg z rejestrem zdarzeń niepożądanych oraz Funduszem Kompensacyjnym.

Mapę tego, co najbardziej boli pacjentów (dostęp, informacja, godność) — i wczesny sygnał placówek/obszarów z problemem.

Ujednolicić metodologię i połączyć dane skargowe z rejestrem zdarzeń niepożądanych oraz wypłatami Funduszu Kompensacyjnego.

Rzecznik Praw Pacjenta.

Odszkodowania za szkody medyczne — Fundusz Kompensacyjny

Od 2024 r. Fundusz Kompensacyjny Zdarzeń Medycznych (przy RPP) wypłaca odszkodowania bez procesu i bez orzekania o winie: ~9,5 mln zł w 2024 i 34 mln zł w 2025 (max: poszkodowany do 230 821 zł). Zastąpił wojewódzkie komisje (zlikwidowane 1.07.2024), krytykowane przez NIK za przewlekłość.

Fundusz jest jawny, ale brakuje pełnego obrazu kosztu szkód: nie ma jawnych, zagregowanych statystyk wypłat ubezpieczycieli szpitali (TUW) i odszkodowań zasądzanych sądownie. Nie wiadomo więc, ile naprawdę kosztują nas błędy medyczne.

Pełny rachunek kosztu szkód (Fundusz + sądy + ubezpieczyciele) — i sygnał, gdzie inwestycja w bezpieczeństwo zwróci się w mniejszych odszkodowaniach.

Publikować łączny obraz kosztu szkód medycznych i wymóc jawność danych szkodowych ubezpieczycieli szpitali.

Rzecznik Praw Pacjenta (Fundusz) / Ministerstwo Zdrowia / ubezpieczyciele.

Warstwa władzy: własność i powiązania podmiotów leczniczych

Ten katalog jest mocny w przepływach pieniędzy, ale ślepy na WŁASNOŚĆ i powiązania: kto realnie jest właścicielem (beneficjentem rzeczywistym) podmiotów leczniczych korzystających ze środków publicznych i jakie są powiązania właścicielskie oraz rodzinne. Nieprzejrzystość jest najgłębsza dokładnie tam, gdzie renta jest największa.

Wykrycie konfliktów interesów, „prywatnego biznesu na publicznym sprzęcie" i koncentracji własności korzystającej z kontraktów NFZ.

Powiązać kontrakty NFZ z rejestrem beneficjentów rzeczywistych (CRBR) i publikować jawną mapę własności podmiotów finansowanych publicznie.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / Ministerstwo Finansów (CRBR).

Szpitale a polityka — kto powołuje dyrektorów szpitali wojewódzkich

Podmiot tworzący szpital i organ powołujący dyrektora są jawne z osobna, ale nie ma jednego, łatwego rejestru „szpital → podmiot tworzący → kto powołuje zarząd”. Dlatego pokazujemy najlepiej udokumentowaną warstwę: szpitale wojewódzkie podlegają zarządowi województwa (marszałkowi) wyłonionemu przez większość w sejmiku.

Pokazanie, że obsada kadry zarządzającej publicznych szpitali jest częścią gry politycznej — wynik wyborów samorządowych przekłada się na to, kto kieruje lecznictwem w regionie; punkt wyjścia do rozmowy o odpolitycznieniu i konflikcie interesów.

Jawny, maszynowy rejestr per szpital: podmiot tworzący, organ powołujący dyrektora, tryb konkursu — oraz powiązanie z wynikami i jakością placówki, by widać było skutki nominacji.

Ministerstwo Zdrowia / RPWDL / samorządy województw.

Kto powołuje dyrektorów szpitali wojewódzkich — wg opcji rządzącej w sejmiku (wybory 7.04.2024): PiS (samodzielna większość) (4) Koalicja 15 X — marszałek z KO (10) Koalicja 15 X — marszałek z PSL / Trzeciej Drogi (2)

To warstwa nominacji, nie własności: zarząd województwa (marszałek) jest podmiotem tworzącym dla szpitali wojewódzkich i powołuje ich dyrektorów — więc wynik wyborów do sejmiku przekłada się na obsadę kadry zarządzającej lecznictwa. 4 województwa (lubelskie, małopolskie, podkarpackie, świętokrzyskie) rządzi samodzielnie PiS, pozostałe 12 — koalicja rządowa (w dwóch marszałek jest z PSL). W łódzkiem i podlaskiem większość jest krucha (cienka / oparta na rozłamowcach). Uwaga — to TYLKO szpitale wojewódzkie. Mapa NIE obejmuje szpitali miejskich (organ tworzący: gmina/miasto → rada miasta i prezydent), powiatowych (powiaty — układy zróżnicowane), klinicznych (uczelnie medyczne / MZ), instytutów (rząd) ani prywatnych. Każdy z tych typów ma własny organ powołujący dyrektora — np. dyrektora szpitala miejskiego powołują władze miasta, więc jego „barwa polityczna" zależy od układu w radzie miasta, a nie w sejmiku. Luka danych: nie ma jawnego, łatwego rejestru „podmiot tworzący + organ powołujący dyrektora" per szpital w jednym miejscu — dlatego pokazujemy najczystszą, wojewódzką warstwę. (Wszystkie szpitale z łóżkami — też miejskie i powiatowe — widać natomiast na mapie „Dublujące się oddziały" wyżej, bo RPWDL nie filtruje po właścicielu.) Źródła stanowisk: PKW / urzędy marszałkowskie / media regionalne (kliknij województwo po wersji desktop — szczegóły w dymku).

Warstwa władzy: kto realnie zyskuje na szpitalocentryzmie

Wiemy, że ponad połowa pieniędzy NFZ idzie na szpitale, a profilaktyka dostaje ułamek procenta (patrz „odwrócona piramida"). Czego katalog nie pokazuje, to KTO na tym korzysta: które grupy (zarządy szpitali, dostawcy, kadra na kontraktach, samorządy-właściciele) mają interes w utrzymaniu drogiego, szpitalnego modelu — i dlatego reforma „w górę drabiny" napotyka opór. Renta jest największa tam, gdzie przejrzystość najmniejsza (RSS, płace ukryte na koncie 402 „usług obcych", odmawiane listy wynagrodzeń mimo utrwalonej linii NSA).

Nazwanie beneficjentów status quo — warunek, by zrozumieć, dlaczego deszpitalizacja i profilaktyka przegrywają politycznie mimo oczywistych korzyści dla pacjentów.

Powiązać strumienie pieniędzy z beneficjentami (własność, kontrakty, wynagrodzenia) i jawnie pokazywać, kto traci, a kto zyskuje na każdej propozycji zmiany.

Ministerstwo Zdrowia / NFZ / NIK.

Warstwa władzy: powiązania menedżment ↔ dostawcy

System nie pokazuje powiązań między kadrą zarządzającą szpitali a dostawcami (sprzęt, leki, usługi, firmy lekarzy na kontraktach B2B). To klasyczne pole konfliktu interesów i wyprowadzania renty („lekarz na kontrakcie to prywatna działalność na szpitalnym sprzęcie"), a danych o tych powiązaniach nie ma w jednym, jawnym miejscu.

Wykrywanie transakcji z podmiotami powiązanymi, zawyżonych zakupów i wyprowadzania pieniędzy publicznych do firm powiązanych z zarządem.

Obowiązek jawnych oświadczeń o powiązaniach kadry zarządzającej z dostawcami oraz rejestr transakcji z podmiotami powiązanymi.

Ministerstwo Zdrowia / podmioty tworzące / NFZ.

Warstwa władzy: wpływ przemysłu na decyzje refundacyjne

Decyzje o refundacji i wycenie (AOTMiT, MZ) zapadają pod presją lobbingu przemysłu farmaceutycznego i sprzętowego, ale ślad tego wpływu jest słabo widoczny: kto, kiedy i z kim się spotykał, jakie analizy finansował, jakie powiązania mają eksperci opiniujący. Lobbing w ochronie zdrowia jest realny, lecz nieprzejrzysty.

Ocenę, czy decyzje refundacyjne są niezależne, czy kształtowane przez interes producentów — i czy państwo nie przepłaca pod presją lobbingu.

Jawny rejestr spotkań lobbingowych i deklaracje konfliktu interesów oraz finansowania analiz, dołączane do rekomendacji AOTMiT/MZ.

Ministerstwo Zdrowia / AOTMiT.

Jak lekarze finansują izby lekarskie (składka i NIL)

Przynależność do izby lekarskiej jest obowiązkowa — wpis do okręgowej izby lekarskiej (OIL) to warunek prawa wykonywania zawodu (ustawa z 2.12.2009 o izbach lekarskich). Każdy lekarz i lekarz dentysta płaci comiesięczną składkę członkowską: od 1.01.2023 wynosi ona 120 zł (wcześniej 60 zł, niezmieniana od 2014 r.), a lekarze stażyści — 60 zł. Z opłacania zwolnieni są m.in. lekarze po ukończeniu 70. roku życia (wcześniej po 75.) oraz — na wniosek — osoby bez przychodów z zawodu; okręgowa rada lekarska może też w uzasadnionych przypadkach obniżyć składkę o połowę lub zwolnić z niej na czas określony. Składka trafia do OIL, a ta odprowadza z niej odpis na Naczelną Izbę Lekarską (NIL) — obecnie 10% (obniżony przez Krajowy Zjazd Lekarzy z 15%); ok. 90% zostaje w izbie okręgowej. Dodatkowo część zadań izb — zadania administracji publicznej, m.in. prowadzenie rejestrów i przyznawanie PWZ — jest finansowana z dotacji budżetu państwa (art. 115 ustawy), ale dotacja nie pokrywa całości kosztów.

Uchwały o składkach i sprawozdania finansowe izb są jawne, ale brakuje jednego, łatwo dostępnego zestawienia: ile łącznie lekarze wpłacają rocznie składek, jaka kwota realnie trafia do NIL, ilu lekarzy jest zwolnionych lub zalega, i na co dokładnie idą te pieniądze (administracja, odpowiedzialność zawodowa, szkolenia, majątek). Obraz jest rozproszony po izbach okręgowych.

Przejrzystość finansowania samorządu lekarskiego: ile lekarze łącznie płacą, jaka część zasila NIL i czy pieniądze idą na zadania publiczne (rejestry, odpowiedzialność zawodowa), czy na bieżącą działalność — co istotne, gdy izba uczestniczy w polityce zdrowotnej (opiniuje ustawy, reprezentuje interesy zawodu).

Publikować zbiorcze, porównywalne dane: łączne wpływy ze składek, kwotę odpisu przekazaną do NIL, liczbę płacących / zwolnionych / zalegających oraz strukturę wydatków — w jednym miejscu, rok do roku.

Naczelna Izba Lekarska i okręgowe izby lekarskie (sprawozdawczość); Krajowy Zjazd Lekarzy (ustala odpis na NIL i przyjmuje budżet).

Dotacja z budżetu państwa dla izb lekarskich

Poza składkami lekarzy izby dostają dotację celową z budżetu państwa na „zadania przejęte" od administracji publicznej — m.in. prowadzenie rejestru lekarzy, przyznawanie prawa wykonywania zawodu, sądy lekarskie i pion odpowiedzialności zawodowej (art. 115 ustawy o izbach lekarskich). Dotacja dla całego samorządu lekarskiego przez lata była praktycznie zamrożona: ok. 2,4 mln zł (2004), 2,46 mln zł (2015), po korektach ok. 3,96 mln zł — mimo rosnącej liczby zadań. Dla samej Naczelnej Izby Lekarskiej Minister Zdrowia zawarł w latach 2024–2025 cztery umowy na przekazanie środków o łącznej wartości 2 296 179,44 zł — kwota objęta kontrolą MZ z 2026 r., wokół której toczy się spór o rozliczenie dotacji.

Nie ma jednego, jawnego szeregu „dotacja dla izb lekarskich rok po roku" — liczby trzeba składać z ustaw budżetowych, komunikatów MZ, sprawozdań izb i kontroli NIK. Samorząd od lat wskazuje, że budżet pokrywa tylko część faktycznych kosztów przejętych zadań (deficyt rzędu kilku mln zł rocznie), a strona rządowa różni się w ocenie rozliczeń — bez porównywalnych danych nie sposób ocenić, kto ma rację.

Jasną odpowiedź, ile państwo dopłaca do zadań publicznych wykonywanych przez izby, jak to się ma do wpływów ze składek lekarzy i czy dotacja nadąża za liczbą zadań.

Publikować roczny szereg: kwota dotacji per izba, wnioskowane vs przyznane, rozliczenie i pełny koszt zadań przejętych — w jednym miejscu.

Ministerstwo Zdrowia (dotacja i kontrola) oraz Naczelna Izba Lekarska / okręgowe izby (sprawozdania); NIK.

Demograficzna fala kosztów — ile zapłacimy za starzenie w ciągu 10 lat

Wszystkie kwoty poniżej to koszt ROCZNY na jednego mieszkańca danego rocznika. Policzyliśmy to sami ze zbioru 4317 na dane.gov.pl, w którym NFZ podaje kwotę refundacji w podziale na POJEDYNCZY ROCZNIK wieku, płeć, rozpoznanie i powiat (15 800 781 wierszy za 2025 r., licencja CC0). Średnia krajowa to 4 118 zł. Najdroższy rocznik w Polsce ma zero lat — 17 812 zł, blisko czternaście razy więcej niż dziewiętnastolatek (1 281 zł). Krzywa spada do minimum około dwudziestki, rośnie do 10 538 zł u osiemdziesięciotrzylatka i po dziewięćdziesiątce zawraca w dół. Osoby 65+ to 21,1% ludności i 45,4% kwoty. Po zamrożeniu stawki na osobę i podstawieniu prognozy ludności GUS sama demografia dokłada do 2036 r. 6,44 mld zł (+4,2%) przy ludności mniejszej o 1,30 mln; cały ten wzrost mieści się w grupie 81+ (+10,16 mld zł). Prognoza GUS myli się już dziś o 20,5% na liczbie niemowląt (zakładała 294 278, urodziło się 234 109), więc po skorygowaniu tej bazy efekt mieści się w widełkach 2,6–4,2%; wiersz 81+ jest najpewniejszy, bo ci ludzie już żyją. Efekt szczytuje w 2044 r. i do 2060 r. wraca do poziomu wyjściowego, bo kraj nie tylko się starzeje, ale i kurczy.

Dane są, ale żadna instytucja z nich nie liczy. Zbiór 4317 nie mówi, czego w nim nie ma; dopasowanie sum do planu NFZ wskazuje, że obejmuje świadczenia z rozpoznaniem (97,7% tej puli), a pomija kapitację POZ, refundację apteczną, wyroby, profilaktykę i pilotaże. Nie ma też rodzaju świadczenia w tym samym przekroju, więc nie wiadomo, gdzie ma powstać moc dla 2,43 mln osób po osiemdziesiątce w 2036 r. NFZ policzył prognozę demograficzną raz, w listopadzie 2015 r. (baza 52,997 mld zł, 2030 r. — 59,379 mld zł, +12%), i nigdy jej nie powtórzył.

Prognozę „srebrnej fali" kosztów: które roczniki, kiedy i o ile podniosą wydatki — by z wyprzedzeniem przesuwać środki (geriatria, opieka długoterminowa, profilaktyka), zamiast gasić pożar.

Powtarzać prognozę demograficzną kosztów co roku, dołożyć rodzaj świadczenia do przekroju wiekowego w zbiorze 4317 i opublikować strukturę wieku list POZ, bez której 22,7 mld zł kapitacji zostaje poza każdym takim rachunkiem.

NFZ / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Druga strona fali — ile która grupa wieku wpłaca składki (szacunek)

Pod kosztami leży pytanie: kto to finansuje? Składkę zdrowotną (9% podstawy) najwięcej wpłacają roczniki w szczycie zarobków: ~10 tys. zł/rok w grupie 46–55, mniej u młodszych i u seniorów (na emeryturze 9% liczone jest od świadczenia, ~4,4 tys. zł/rok przy średniej emeryturze ZUS). Dzieci i młodzież ucząca się (0–17) nie płacą własnej składki. Zestawione z kosztami wyżej: najwięcej wpłacają 40–55-latkowie, a najwięcej kosztują seniorzy 65+ (konsumujący ~43% budżetu NFZ) — przy starzeniu ta nożyca się rozjeżdża.

Nie istnieje żadna oficjalna publikacja „składka zdrowotna wg wieku" (NFZ/ZUS/MZ/GUS). Poza grupą 0–17 (fakt prawny: bez własnej składki) wszystkie wartości to SZACUNEK liczony jako przeciętne wynagrodzenie/emerytura (GUS VIII.2025 / ZUS III.2025) × 9% × 12. Szacunek zawyża składkę u starszych grup pracujących (bierze przeciętną pensję pracujących, a część osób już nie pracuje) i nie obejmuje precyzyjnie przedsiębiorców (zasady zmienione od 2022).

Pełny obraz „kto dokłada, a kto korzysta" w cyklu życia — fundament uczciwej rozmowy o stabilności składkowej i o tym, dlaczego przy starzeniu rośnie dotacja z budżetu (gdy płacących wchodzi mniej niż kosztujących).

Publikować rzeczywistą średnią składkę zdrowotną na osobę wg 5-letnich grup wieku i płci (z danych ZUS/NFZ o realnych wpłatach), zestawioną z kosztem na osobę — by jawnie pokazać bilans pokoleniowy systemu.

ZUS / NFZ / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Dług medyczny na „choince” demograficznej — kto dopłaca, a kto dokłada

Zestawiając składkę i koszt leczenia wg wieku, dostajemy saldo netto na osobę: grupy 18–64 wpłacają więcej, niż kosztują (płatnicy netto, szczyt nadwyżki ~+6,5 tys. zł/rok w grupie 25–44), a od 65+ każda osoba jest beneficjentem netto — saldo 75–79 to ok. −7,7 tys., a 80+ ok. −8,2 tys. zł/rok. Punkt przełamania wypada ok. 55–64 r.ż. To jest „dług medyczny”: różnica, którą pokolenia pracujące finansują za starsze.

To zestawienie dwóch szacunków (składka i koszt wg wieku), bo NFZ nie publikuje pełnej tabeli „koszt na osobę × wiek”, a ZUS/NFZ nie publikują składki wg wieku. Twardo policzalne saldo istnieje tylko dla grupy 75–79 (koszt NFZ 2024) — reszta to orientacyjna krzywa. Mimo to kierunek jest pewny: młodsi finansują starszych.

Uczciwą rozmowę o solidarności pokoleniowej systemu: kto realnie utrzymuje NFZ i jak głęboki jest deficyt najstarszych grup — fundament do dyskusji o stabilności składki przy starzeniu.

Publikować rzeczywiste saldo „składka − koszt” wg 5-letnich grup wieku (z danych ZUS/NFZ), by jawnie pokazać bilans pokoleniowy zamiast szacować go z uśrednień.

ZUS / NFZ / Ministerstwo Zdrowia / Ministerstwo Finansów.

Dług medyczny do 2040 — jak demografia rozjeżdża nożyce

Do 2040 grupa finansująca system (18–64) skurczy się o 2,1 mln osób (−9,6%), a najdroższa medycznie kohorta 80+ niemal się podwoi (1,6 → 3,05 mln, +91%; GUS, Prognoza ludności 2023–2060). Szacowany łączny roczny deficyt najstarszych grup (75+) rośnie w tym czasie z ~22 mld do ~36 mld zł (+~64%, dolne oszacowanie). Mniej płatników netto na coraz droższych beneficjentów — dlatego rośnie dotacja z budżetu do NFZ.

Liczebności grup wieku są twarde (GUS), ale kwota długu to szacunek poglądowy — dolne oszacowanie tylko dla 75+, bez inflacji medycznej i nowych technologii (realny wzrost będzie wyższy). System nie publikuje aktuarialnej prognozy bilansu składka−koszt w rozbiciu na kohorty, więc pełnej skali nie znamy.

Prognozę stabilności finansowania: o ile pogłębi się luka między wpłatami a kosztami przy obecnej demografii — i jak pilna jest zmiana (profilaktyka, opieka długoterminowa, podstawa składki), zanim nożyce się domkną.

Publikować coroczną aktuarialną prognozę bilansu składka−koszt wg kohort do 2040/2060, w stałych cenach — by planować finansowanie z wyprzedzeniem, a nie łatać budżetem post factum.

Ministerstwo Finansów / NFZ / ZUS / GUS.

Choinka długu w 2031 — jak przechyli ją demografia

Ta sama „choinka" salda składka−koszt, ale ważona liczbą osób w każdej grupie wieku wg prognozy GUS na 2031 (agregat = saldo na osobę × liczebność grupy, mld zł/rok). Drzewko zaczyna się przechylać: deficyt grupy 80+ rośnie z ~13 do ~18 mld zł/rok, a topniejące roczniki 35–44 (dziś najwięksi płatnicy netto) dają coraz mniejszą nadwyżkę (~40 → ~33 mld). Łączny deficyt grup 65+ rośnie z ~46 do ~53 mld zł/rok.

Saldo na osobę to szacunek (składka brutto×9% − koszt NFZ wg wieku), a liczebności grup są twarde (GUS). Bezwzględne sumy są zawyżone (składka od przeciętnej pensji pracujących), więc liczy się kierunek i zmiana kształtu drzewka w czasie, nie kwota co do miliarda.

Pokazanie na osi czasu, jak sama demografia — bez żadnej innej zmiany — przesuwa bilans systemu ku deficytowi: cięższa podstawa (starsi), węższa korona (młodzi płatnicy).

Publikować aktuarialną projekcję bilansu składka−koszt wg kohort na kolejne lata (2031, 2036, 2040), w stałych cenach — by widać było tempo przechyłu.

Ministerstwo Finansów / NFZ / ZUS / GUS.

Choinka długu w 2036 — i dlaczego niskie urodzenia pogłębią przechył

Na 2036 przechył jest wyraźniejszy: deficyt 80+ ~23 mld zł/rok (prawie 2× wobec 2023), a najliczniejsza dziś grupa płatników 35–44 kurczy się o jedną trzecią (6,2 → 4,2 mln), obniżając nadwyżkę do ~27 mld; łączny deficyt 65+ sięga ~55 mld zł/rok. Do tego dochodzi trend urodzeń: realne urodzenia (2024 ~252 tys.) są już ~15% poniżej scenariusza głównego GUS (~297 tys.), więc grupa 0–17 i przyszli płatnicy będą jeszcze mniejsi, niż pokazuje ta (oparta na scenariuszu głównym) projekcja.

Projekcja bazuje na scenariuszu głównym GUS, a realne urodzenia lokują nas bliżej scenariusza niskiego (GUS przyznał to w symulacji z 2025) — obraz jest więc raczej optymistyczny. Saldo na osobę to szacunek jak wyżej; twarde są tylko liczebności grup i realne urodzenia.

Pokazanie, że przy obecnym trendzie urodzeń nożyca pokoleniowa rozjedzie się bardziej, niż zakłada oficjalna prognoza — argument za pilnym działaniem (profilaktyka, opieka długoterminowa, podstawa składki).

Aktualizować prognozy bilansu składka−koszt o bieżący, niższy trend urodzeń (scenariusz niski GUS) i publikować wrażliwość wyniku na dzietność.

Ministerstwo Finansów / GUS / NFZ.