Prawie co trzecie miejsce we władzach publicznych spółek szpitalnych zajmuje osoba, która kandydowała w wyborach 2018–2024. W prywatnych trzy na sto

Przejrzeliśmy w Krajowym Rejestrze Sądowym (KRS) władze wszystkich 277 spółek, które prowadzą szpitale, z historią składu od rejestracji. 124 z nich to spółki publiczne: 122 należą do powiatów, województw i miast, jedna do Skarbu Państwa i jedna do uczelni medycznej. 132 to spółki prywatne. Pozostałe 21 mają właściciela mieszanego, pośredniego albo nieustalonego i nie bierzemy ich do porównania. Nazwiska członków zarządów i rad nadzorczych porównaliśmy z listami kandydatów Państwowej Komisji Wyborczej (PKW) z wyborów samorządowych, do Sejmu, Senatu i Parlamentu Europejskiego z lat 2018–2024. Rok urodzenia z KRS odsiał imienników. W spółkach publicznych 166 z 569 miejsc w zarządach i radach zajmują dziś osoby, które kandydowały w wyborach, czyli 29 proc. Co szósty członek rady nadzorczej zdobył mandat. W spółkach prywatnych kandydowało 3 proc. Najwięcej powołań do rad przypada na miesiące po wyborach samorządowych. Ręcznie sprawdziliśmy 79 osób, przy których mogło dojść do konfliktu z przepisami. Naruszenia zakazu nie potwierdziliśmy przy żadnej, ale przy prawie połowie dokumenty dostępne w sieci nie pozwalają tego rozstrzygnąć.

Słowo „polityk” zostawiamy na boku. Liczymy osoby, które startowały w wyborach: z list partii, z komitetów wyborców albo jako kandydaci na wójta. Kandydowanie to fakt z dokumentu PKW, a nie ocena. Osobno podajemy, kto mandat zdobył. Nie widzimy za to członków partii, którzy nie kandydowali, asystentów posłów ani urzędników starostw i urzędów marszałkowskich. Dlatego nasze liczby są raczej dolną granicą.

Kandydat to nie zawsze działacz partii. Z 166 kandydatów we władzach spółek publicznych 84 zdobyło mandat w wyborach 2018–2024, 50 startowało z list partii i mandatu nie zdobyło, a 32 startowało tylko z komitetów lokalnych, czyli komitetów wyborców i stowarzyszeń, i też go nie zdobyło. Przedział ufności dla udziału kandydatów to 24,4–34,3 proc. w spółkach publicznych i 1,6–4,9 proc. w prywatnych (losowanie spółek). Przedziały się nie stykają.

Gdzie

Kolor kółka to nie zarzut. Pokazuje, ile osób we władzach spółki startowało w wyborach, a nie to, czy ktoś zasiada tam wbrew prawu albo bez kwalifikacji. Wymiana rady po wyborach, gdy zmienia się władza w samorządzie, który jest właścicielem, też nie jest naruszeniem. Spółki publiczne z kandydatami we władzach są w 14 województwach. W lubelskim (3 spółki) i podlaskim (1) nie ma ich wcale. Przy spółkach prywatnych kandydat we władzach to wyjątek: 12 spółek ze 132.

Różnice między województwami robią pojedyncze spółki, więc nie czytajmy ich jako ranking. W mazowieckim jest 16 spółek publicznych. Cztery z nich należą do samorządu województwa i to w nich zasiada 26 z 35 osób, które kandydowały w wyborach.

Kto: powiat, województwo, miasto

Od listopada 2018 r. przez rady nadzorcze spółek publicznych przeszło 1 077 osób. 292 z nich kandydowało w wyborach, 157 zdobyło mandat. W zarządach: 111 kandydatów na 440 osób.

Kiedy: po wyborach samorządowych

W spółkach publicznych powołań do rad nadzorczych jest najwięcej po wyborach samorządowych: w 2011, 2015 i 2019 r., czyli rok po wyborach jesiennych, oraz w 2024 r., bo wtedy wybory odbyły się w kwietniu. W 2019 r. przypadło 123, a w 2024 r. 133 powołań na 100 spółek. W pozostałych latach od 2012 do 2023 r. było ich od 32 do 74. W spółkach prywatnych takich szczytów nie ma. Po wyborach do Sejmu nie widać ich także w spółkach samorządowych. Rady tych spółek powołuje samorząd, a nie rząd. Zarządy zmieniają się mniej regularnie, ale po wyborach samorządowych 2018 i 2024 r. powołań do zarządów w 12 miesiącach po wyborach było2,3 i 2,6 raza więcej niż w 12 miesiącach przed nimi (54 wobec 23 i 49 wobec 19).

Z jakich list kandydowali nowi członkowie rad spółek wojewódzkich? Od listopada 2018 do kwietnia 2024 r. samorządy województw powołały do rad nadzorczych 118 razy (liczymy wpisy do KRS, nie osoby). 11 powołanych kandydowało wcześniej z list KO, 8 z list PiS. Od maja 2024 r. było 67 powołań: 16 z list KO i 2 z list PiS. Komitet, z którego ktoś startował, mówi tylko, z kim szedł do wyborów, a nie czy dziś należy do partii.

Co mówi prawo

Kandydowanie nie zamyka drogi do rady nadzorczej. Zakazy dotyczą osób, które pełnią funkcję publiczną: mają mandat albo stanowisko w samorządzie. Działają w czasie pełnienia tej funkcji:

• Radny nie może zasiadać w zarządzie ani radzie nadzorczej spółki z udziałem własnej gminy, powiatu albo województwa. Takie powołanie jest nieważne z mocy prawa. Kto był w zarządzie albo radzie nadzorczej przed wyborami, ma trzy miesiące od ślubowania na rezygnację (art. 24f ustawy o samorządzie gminnym, art. 25b ustawy o samorządzie powiatowym, art. 27b ustawy o samorządzie województwa). Czy zakaz obejmuje też spółki innej gminy lub innego powiatu, przepis nie rozstrzyga, a sądy tego dotąd nie przesądziły.
• Poseł i senator nie mogą zasiadać w żadnej spółce z udziałem, także pośrednim, państwa albo samorządu. Powołanie jest nieważne. Kto był w spółce przed ślubowaniem, ma trzy miesiące na rezygnację (art. 34 ust. 2 i 3 ustawy o wykonywaniu mandatu posła i senatora).
• Wójt, burmistrz i prezydent miasta nie mogą zasiadać w spółce własnej gminy. W radzie nadzorczej spółki innego samorządu albo państwa mogą być tylko wtedy, gdy wskazał ich samorząd lub państwo, i najwyżej w dwóch spółkach. Bez takiego wskazania tracą mandat. Podobne warunki dotyczą zastępców wójta, członków zarządów powiatów i województw, skarbników i sekretarzy (art. 4–6 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, zwanej antykorupcyjną). Starosta albo marszałek, który jest też radnym, podlega zakazowi dla radnych.
• Radny gminy w spółce powiatu, kandydat bez mandatu i szeregowy członek partii mogą zasiadać legalnie. Samorząd nie może jednak wskazać do rady nadzorczej członka organu, który reprezentuje partię na zewnątrz, pracownika partii ani pracownika lub społecznego współpracownika biura posła czy senatora. Taką osobę musi odwołać (art. 10a ust. 5 ustawy o gospodarce komunalnej w związku z art. 19 ust. 5 ustawy o zasadach zarządzania mieniem państwowym). Każdy członek rady musi też mieć kwalifikacje z art. 19 ust. 1 tej ustawy. Tego nie sprawdzaliśmy.
• Jedna osoba może zasiadać w radzie nadzorczej tylko jednej spółki z ponad połową kapitału publicznego. Osoby wskazane przez samorząd na podstawie ustawy antykorupcyjnej mogą zasiadać w dwóch (art. 10c ustawy o gospodarce komunalnej). W spółkach szpitalnych znaleźliśmy kilka osób wpisanych naraz do rad dwóch spółek publicznych. Nie sprawdzaliśmy, czy korzystają z wyjątku dla osób wskazanych przez samorząd, ani spółek spoza ochrony zdrowia.

Automat oznaczył 79 osób (80 przypadków, bo jedna osoba zasiada w dwóch spółkach), przy których daty z KRS nakładały się na mandat albo funkcję w samorządzie, albo przepis nie daje jasnej odpowiedzi. Każdą sprawdziliśmy w oświadczeniach majątkowych, protokołach sesji, uchwałach i postanowieniach komisarzy wyborczych. Naruszenia zakazu nie potwierdziliśmy przy żadnej. Przy 12 przypadkach dokumenty pokazują, że wszystko było zgodne z prawem. Przy 6 osoba odeszła z rady w ciągu kilku miesięcy od ślubowania, a dokumenty nie przesądzają, czy zdążyła w ustawowym terminie trzech miesięcy. 25 przypadków to sytuacje, których przepis nie rozstrzyga, najczęściej radny jednej gminy albo powiatu w spółce innej gminy albo powiatu. Przy 37 dokumenty w sieci nie wystarczają (w tym są dwie osoby, które okazały się imiennikami kandydatów). Najczęściej brakuje uchwały, którą samorząd wskazał wójta, burmistrza albo jego zastępcę do rady spółki, a bez takiego wskazania wójt traci mandat. Powtarzał się jeden wzór: ktoś wygrał wybory do rady, ale mandatu nie wykonywał, bo był zastępcą burmistrza albo prezesem szpitala. Lista PKW tego nie pokazuje. Dlatego samo zestawienie KRS z listą wybranych nie wystarcza, żeby komukolwiek zarzucić naruszenie.

Jak liczyliśmy i gdzie są granice

• KRS. Otwarty interfejs danych KRS (API) zastępuje imiona i nazwiska gwiazdkami. Pełne dane są tylko w odpisach PDF z wyszukiwarki KRS. Pobraliśmy odpisy pełne 277 spółek i połączyliśmy je z datami wpisów z API. Daty to dni wpisu do rejestru, zwykle kilka tygodni po uchwale. Z numeru PESEL wzięliśmy tylko rok urodzenia. Numerów PESEL nie publikujemy, a pobrane odpisy usuwamy po analizie. KRS nie wykreśla członka rady sam po końcu kadencji, więc „dziś” znaczy: według wpisów w rejestrze na 10.10.2026 r.
• PKW. Listy kandydatów z wyborów samorządowych 2018 i 2024, do Sejmu i Senatu 2019 i 2023 oraz do Parlamentu Europejskiego 2024, razem ok. 395 tys. kandydatur, z serwisów PKW. Kandydatów do PE, którzy nie startowali w innych wyborach, nie liczymy: lista PE nie podaje gminy, więc nie da się sprawdzić województwa.
• Dopasowanie. Zgodne nazwisko, pierwsze imię i drugie imię, jeśli oba źródła je podają. Rok urodzenia z KRS musi pasować do wieku z listy PKW, a kandydatura musi być w województwie szpitala. Z tego powodu odrzuciliśmy 3 508 par osoba z KRS–kandydatura PKW: imię i nazwisko się zgadzały, rok urodzenia nie. Osób, które kandydowały tylko w innym województwie niż szpital (186), nie liczymy, bo wśród nich jest dużo imienników. Przez to wynik jest raczej zaniżony.
• Kontrola. Ręcznie sprawdziliśmy 179 dopasowań: losową próbkę 40 pewnych, 10 bez roku urodzenia, 59 z 186 osób, które kandydowały tylko w innym województwie, i wszystkie 80 przypadków z możliwym konfliktem z prawem (10 przypadków należało do dwóch grup naraz). Tożsamość potwierdziliśmy w 81, wykluczyliśmy w 2. Jedna z tych dwóch osób miała ten sam rok urodzenia co kandydat z listy PKW, więc usunęliśmy ją z wyników. Pozostałych nie dało się rozstrzygnąć, bo o lokalnych działaczach w sieci jest mało dokumentów. W losowej próbce 40 pewnych dopasowań potwierdziliśmy 15, nie wykluczyliśmy żadnego. W teście placebo przesunęliśmy rok urodzenia z KRS o 6–9 lat. Przy takim przesunięciu każde trafienie jest przypadkowe, a wyszło ich 1–4 proc. Niezależna recenzja metody wskazała dziewięć błędów, m.in. w regule imion i w podziale spółek na publiczne i prywatne. Poprawiliśmy je przed publikacją.
• Czy porównanie z prywatnymi jest uczciwe. W prywatnych sieciach częściej zasiadają cudzoziemcy i osoby spoza regionu, więc mogłyby rzadziej trafiać do naszego dopasowania. Sprawdziliśmy to. Filtr „kandydował tylko w innym województwie” odciął więcej osób w spółkach publicznych (43 z 569) niż w prywatnych (17 z 416), a bez roku urodzenia w KRS jest 9 osób z 416 w prywatnych. Te różnice nie tłumaczą wyniku 29 do 3 proc.
• Czego nie obejmujemy. Szpitali działających jako samodzielny publiczny zakład opieki zdrowotnej (SPZOZ). Nie mają zarządu ani rady nadzorczej, tylko radę społeczną. Przewodniczy jej starosta, wójt albo marszałek (lub osoba przez niego wyznaczona), a członków wybiera rada samorządu. Spółek zlikwidowanych i historii sprzed przekształcenia w obecną spółkę. Prokurentów.

Zero.pl opublikowało 6 października 2026 r. zestawienie polityków w zarządach i radach spółek szpitalnych. Naliczyliśmy w nim 125 wpisów w 64 spółkach. Zero.pl samo zastrzega, że to przykłady, i liczy też prokurentów oraz członków partii, którzy nie kandydowali, więc jego liczby nie da się wprost porównać z naszą. My przejrzeliśmy wszystkie spółki i podajemy mianownik oraz porównanie z prywatnymi.

Czego brakuje

• Jawnego rejestru powołań. Kto powołał członka rady, z jakim uzasadnieniem i jakimi kwalifikacjami. Dziś uchwały leżą w Biuletynach Informacji Publicznej (BIP) setek samorządów, a KRS pokazuje tylko nazwisko i datę wpisu.
• Przeszukiwalnego KRS. Dane członków władz spółek są jawne z mocy ustawy, ale API je ukrywa. Żeby policzyć to, co tu policzyliśmy, trzeba było pobrać 277 odpisów PDF przez formularz wyszukiwarki, po jednym zapytaniu co kilka sekund.
• Wynagrodzeń w jednym miejscu. Ustawa o kształtowaniu wynagrodzeń ustala dla członków zarządów i rad nadzorczych tylko górną granicę, zależną od wielkości spółki. Faktyczne kwoty widać w oświadczeniach majątkowych radnych i urzędników. Członek rady nadzorczej jednego z warszawskich szpitali miejskich wykazał za 2025 r. 55,6 tys. zł (TVN24, 23.06.2026). Kto oświadczenia nie składa, tego kwoty nie widać.

Te braki dopisujemy do listy postulatów o jawności danych. O tym, kto i jak decyduje o szpitalu w powiecie, piszemy w osobnym artykule.