Opis systemu

Diagnoza i kierunki naprawy ochrony zdrowia — w skrócie, bez owijania w bawełnę.

1. Mierzmy wydatki granularnie, a nie ogółem do PKB

Nie powinniśmy patrzeć na wydatki na ochronę zdrowia jako jedną liczbę w relacji do PKB. Trzeba je rozgranulować i porównywać warstwami:

  • profilaktyka / PKB,
  • POZ (podstawowa opieka zdrowotna) / PKB,
  • AOS (ambulatoryjna opieka specjalistyczna) / PKB,
  • szpitalnictwo / PKB.

Dopiero w ten sposób można rzetelnie porównać się z innymi krajami. Dziś wydajemy głównie na szpitalnictwo — czyli ostatni etap leczenia, najdroższy i jednocześnie dający najmniejszą szansę wyleczenia. To leczenie skutków, nie przyczyn.

2. Sam wzrost nakładów nie zwiększa liczby usług

Zagraliśmy już w grę pt. „zwiększenie wydatków na ochronę zdrowia rozwiąże problem". Budżet NFZ urósł z ok. 100 mld zł (2020) do ponad 200 mld zł (2024; plan 2025 > 220 mld) — a liczba usług, które za te pieniądze realnie kupują obywatele, nie wzrosła proporcjonalnie.

Nie da się zwiększyć liczby usług bez zwiększenia podaży. Same pieniądze, bez podaży, podbijają tylko ceny.

3. Jak zwiększyć podaż

  • Poszerzenie uprawnień istniejących zawodów medycznych — pielęgniarek, fizjoterapeutów, ratowników medycznych, farmaceutów. Część zadań może przejąć kadra, którą już mamy.
  • Zwiększenie liczby lekarzy na rynku — zarówno przez studia (kształcenie ogólne), jak i przez realną dostępność miejsc specjalizacyjnych.

4. Transparencja i sprawozdawczość zarządcza

Powinno być jawne, jak radzi sobie dany oddział na tle innych — pod kątem ilościowym, finansowym i jakościowym. Przykład miary: koszt na usługę. To sprawozdawczość zarządcza, a nie tylko rozliczenie z NFZ.

Żeby transparencja w ogóle zadziałała, musimy zapomnieć o zeszytach, w których prowadzone są kolejki — wszystko musi być w systemie e-rejestracji. Bez danych w systemie nie ma porównań ani odpowiedzialności.

5. Koszt zmarnowanego slotu

Pacjenci nieodwołujący wizyt muszą ponosić koszt zmarnowanego slotu w systemie. Pusty termin to zmarnowany zasób i dłuższa kolejka dla pozostałych.

6. Procedury kliniczne — jak u pilotów

Dla jednostek chorobowych stanowiących największy wolumen w systemie lekarze powinni — podobnie jak piloci samolotów — kierować się ściśle określonymi procedurami: takie badania zlecamy, takie leki w takim przypadku.

Jeśli przypadek odbiega od standardu (np. wielochorobowość), lekarz dołącza notatkę z procesu myślowego — dlaczego postąpił inaczej, niż wskazuje procedura. Standaryzacja tam, gdzie to możliwe; uzasadniona swoboda tam, gdzie to konieczne.

7. Składka i stawka powiązane z profilaktyką

  • Pacjent bez aktualnych badań przesiewowych → wyższa składka dla tego pacjenta.
  • Pacjent bez aktualnych badań przesiewowych → niższa stawka dla lekarza z tytułu tego pacjenta.

Bodziec działa po obu stronach: i pacjent, i lekarz są zainteresowani realną profilaktyką, a nie leczeniem dopiero zaawansowanej choroby.

8. Konkurencja płatników

Nie chodzi o likwidację NFZ, tylko o dołożenie wolnego wyboru płatnika obok NFZ. Pacjent mógłby zdecydować, gdzie trafia jego składka, a płatnicy konkurowaliby jakością i dostępnością opieki.

9. Pełny dostęp pacjenta do dokumentacji medycznej

Pacjent powinien mieć dostęp do swojej dokumentacji medycznej w tym samym zakresie, w jakim jest ona prowadzona w EDM (elektronicznej dokumentacji medycznej) — z rozpoznaniem i zaleceniami włącznie. Dziś zakresy bywają różne, a to, co widzi pacjent, jest często niepełne. To jego dane i jego zdrowie — powinien je widzieć w komplecie.

10. Zakaz łączenia roli urzędnika z interesariuszem

Zakaz łączenia pracy urzędnika z funkcją interesariusza, którego ten urzędnik dotyczy — np. jednoczesnego pełnienia funkcji w samorządzie zawodowym i w jednostce podległej Ministrowi Zdrowia. To ryzyko konfliktu interesów: trudno jednocześnie reprezentować grupę zawodową i nadzorować ją z poziomu administracji państwowej.

11. Przykłady marnowania pieniędzy — do zaoszczędzenia

Najwięcej tracimy nie na pojedynczych nadużyciach, lecz na źle ułożonych procesach. Kilka typowych przykładów:

  • Senior na łóżku szpitalnym zamiast w opiece długoterminowej. Osoba starsza zajmuje drogie łóżko szpitalne tylko dlatego, że nie ma dla niej miejsca w DPS ani rodziny, która mogłaby ją odebrać. Płacimy stawkę szpitalną za opiekę, która powinna być realizowana znacznie taniej i właściwie — poza szpitalem.
  • Wizyta u specjalisty bez badań, które i tak będą zlecone. Pacjent przychodzi z objawami jednoznacznie wskazującymi na konieczność podstawowych badań — lekarz zleca je dopiero na wizycie, więc pacjent musi przyjść po raz drugi. Skierowanie na te badania (jeśli brak aktualnych) powinno zostać wystawione przed wizytą, tak by pacjent przyszedł już z wynikami. Jedna wizyta zamiast dwóch — ten sam efekt, połowa kosztu i kolejki.
  • Brak profilaktyki, a potem najdroższe leczenie skutków. Nie robimy pacjentowi badań przesiewowych pod kątem ryzyka chorób układu krążenia — w następstwie pacjent ma zawał, operację i długotrwałą rehabilitację kardiologiczną. Zamiast — przy wysokim ryzyku — zadziałać wcześniej zmianą trybu życia. Leczymy najdroższy, ostatni etap, zamiast tani, wczesny.
  • SOR jako obejście kolejki. Pacjent czekający kilka miesięcy na specjalistę lub badanie diagnostyczne zgłasza się na SOR, gdzie zostanie przyjęty szybciej niż w trybie planowym. Najdroższy kanał systemu (ostry dyżur) obsługuje przypadki, które powinny iść ścieżką planową — a prawdziwie pilni pacjenci czekają dłużej. Skutek wąskiego gardła w AOS i diagnostyce.
  • Planowe zabiegi rozproszone na zbyt wiele oddziałów. Świadczenia planowe — np. porody — utrzymywane na wielu małych oddziałach mają wysoki koszt w przeliczeniu na jedną usługę: te same koszty stałe (kadra, gotowość, sprzęt) rozkładają się na małą liczbę przypadków. Konsolidacja takich usług w mniejszej liczbie ośrodków o większym wolumenie to niższy koszt jednostkowy i — przy zabiegach — często lepszy wynik.

12. Powiązać oczekiwane działanie z nagrodą — po obu stronach

Profilaktyka nie ruszy samą edukacją, dopóki bodźce finansowe wskazują w przeciwną stronę (patrz „Ważne dane" → mapa motywacji wzdłuż ścieżki). Trzeba powiązać oczekiwane zachowanie z nagrodą — po obu stronach.

  • Pacjent: dbanie o siebie (aktualne badania przesiewowe, aktywność fizyczna) ma się realnie opłacać — niższa składka i namacalna korzyść, a nie tylko apel „badaj się".
  • Lekarz / POZ: nagroda nie za liczbę chorych, lecz za zdrową, zbadaną populację. Cel mierzalny: np. ok. 80% społeczności przypisanej do danego POZ ma aktualną profilaktykę i jest prowadzone zgodnie ze standardami. Lekarz odpowiada za to, że jego populacja jest przebadana — a nie tylko za to, że pacjent przyszedł, gdy już zachorował.
  • Standardy: dla każdego pacjenta jasne, co znaczy „sprawdzony" (jakie badania, jak często wg wieku i ryzyka) oraz „jak postępować" (ścieżka zależna od ryzyka) — analogicznie do procedur klinicznych z punktu 6. To zamienia profilaktykę z hasła w policzalny obowiązek z bodźcem.

13. Składka na ruch: 10% na lokalny klub sportowy (pomysł)

Pomysł do dyskusji: pacjent z aktualną profilaktyką mógłby skierować np. 10% swojej składki zdrowotnej do wybranego lokalnego stowarzyszenia lub klubu sportowego. Warunkiem jest bycie po badaniach — więc sam mechanizm zachęca najpierw do profilaktyki.

Efekt jest potrójny:

  • osoba sama zaczyna się ruszać (bo kieruje pieniądz tam, gdzie ćwiczy),
  • zaprasza innych — klub rośnie, aktywność rozlewa się na społeczność,
  • dofinansowanie trafia do lokalnych klubów — budujemy zdrowie u źródła, zamiast leczyć jego brak w szpitalu.

To inwestycja „w górę drabiny opieki": każda złotówka w ruch i profilaktykę zwykle zwraca się wielokrotnie w uniknionych kosztach leczenia chorób układu krążenia, cukrzycy czy otyłości. Człowiek, który nie trafi do nas na drogie leczenie, to najtańszy „pacjent", jakiego system może mieć.

14. Comiesięczny raport usług nierentownych — aż szpital wyjdzie na zero

Każdy szpital co miesiąc raportuje każdą usługę, na której dopłacił — zestawiając przychód z NFZ z realnym kosztem jednostkowym w tym szpitalu (koszt lekarza i personelu, materiałów, amortyzacji, kosztów ogólnych / overhead). Przykład: poród — przychód z NFZ 1 000 zł, a realny koszt 1 050 zł → strata 50 zł na usłudze.

Taki raport powstaje per każda nierentowna usługa w każdym szpitalu. Dzięki temu jasne staje się, gdzie problem leży po stronie taryfy NFZ (cena nie pokrywa kosztu — do korekty wyceny), a gdzie po stronie nieefektywności szpitala (ten sam zabieg gdzie indziej kosztuje mniej — do naprawy). Cel: żeby szpital jako całość realnie wyszedł na zero, zamiast ukrywać straty w ryczałcie.

Warunkiem jest jednolity rachunek kosztów — Standard Rachunku Kosztów formalnie już istnieje, ale jest wdrożony niejednolicie (patrz „Ważne dane" → rzeczywisty koszt procedury). Bez porównywalnego kosztu jednostkowego nie da się odróżnić zaniżonej wyceny od marnotrawstwa.

15. Jak motywacja POWINNA wyglądać — odwrócić bodźce

Dziś bodźce rosną w stronę szpitala: najsłabsze przy profilaktyce, najsilniejsze przy kosztownym zabiegu (zobacz „Ważne dane" → mapa motywacji wzdłuż ścieżki). Skoro nikt nie ma interesu w zapobieganiu, system leczy skutki. Trzeba ten układ odwrócić — tak na każdym etapie, dla pacjenta i dla lekarza:

  • Profilaktyka. Pacjent: namacalna nagroda za badania i ruch (niższa składka, możliwość przekazania np. 10% składki na klub sportowy — patrz pkt 13). Lekarz/POZ: premia za zbadaną populację — cel, by ok. 80% jego społeczności miało aktualną profilaktykę — a nie za liczbę chorych, którzy do niego trafili.
  • POZ i AOS. Lekarz nagradzany za utrzymanie pacjenta zdrowym i prowadzenie wg standardów (wczesne wyłapanie ryzyka), a nie za jak najszybsze przepchnięcie go dalej.
  • Szpital. Nadal opłacany za zabieg, ale przestaje być jedynym miejscem z silnym bodźcem — bo wcześniejsze, tańsze etapy też zaczynają się opłacać.

Efekt docelowy: lekarzowi zależy, żeby jego pacjenci byli przebadani populacyjnie pod kątem ryzyka chorób; pacjentowi zależy, bo dbanie o siebie daje realną, odczuwalną korzyść. Profilaktyka przestaje być apelem, a staje się najbardziej opłacalnym wyborem po obu stronach.

Schemat poglądowy (siła bodźca 1–5 ●, nie zmierzone dane). Dziś motywacja rośnie ku najdroższemu, najpóźniejszemu etapowi — najsłabsza przy profilaktyce, najsilniejsza przy zabiegu w szpitalu. Docelowonagrodę trzeba „dosypać z przodu": premia dla POZ za zbadaną populację i namacalna korzyść dla pacjenta za dbanie o siebie, tak by opłacało się zatrzymać chorobę wcześnie — szpital nadal jest opłacany za zabieg, ale przestaje być jedynym miejscem z silnym bodźcem. Pełną analizę mechanizmów płatności pokazuje „Ważne dane → mapa motywacji wzdłuż ścieżki".