Badanie przesiewowe (skrining) to badanie wykonywane u osób bez objawów, by wcześnie wykryć chorobę, gdy leczenie jest skuteczniejsze i tańsze. Poniżej: jakie przesiewy są w Polsce, dla jakiej populacji i z jaką chorobą korespondują. Uwaga: to zestawienie informacyjne, nie porada medyczna — o kwalifikacji decyduje lekarz. Rozróżniamy powszechne, finansowane programy od rekomendacji / badań w grupach ryzyka. Stan na 2026 — część programów jest w trakcie zmian (linki prowadzą do źródeł).
| Badanie | Choroba (czego szuka) | Populacja docelowa | Jak często | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| Mammografia | Rak piersi | Kobiety 45–74 lata (bez skierowania) | Co 2 lata (co rok w grupie ryzyka) | źródło ↗ |
| Cytologia / test HPV-HR (HPV-DNA) | Rak szyjki macicy | Kobiety 25–64 lata | Test HPV-HR co 5 lat; cytologia co 3 lata (okres przejściowy) | źródło ↗ |
| Kolonoskopia przesiewowa | Rak jelita grubego | 50–65 lat; 40–49 lat z rakiem jelita u krewnych I stopnia | Raz na 10 lat | źródło ↗ |
| Program „Moje Zdrowie" (bilans dorosłego) | Ryzyko krążeniowe, cukrzyca, lipidy, tarczyca, nerki, wątroba; PSA (M 50+), anty-HCV | Dorośli od 20 lat | 20–49 lat co 5 lat; 50+ co 3 lata | źródło ↗ |
| Profilaktyka CHUK | Choroby układu krążenia (miażdżyca, zawał, udar) | 35–65 lat bez rozpoznanej choroby serca | Raz na 5 lat (w POZ) | źródło ↗ |
| Program profilaktyki gruźlicy | Gruźlica | Dorośli z grup ryzyka (kontakt z chorym, obniżona odporność, złe warunki) | Ankieta w POZ (ponownie po 24 mies.) | źródło ↗ |
| Przesiew noworodków (bibuła) | Ok. 30 chorób wrodzonych/metabolicznych (w tym ~23 wykrywane spektrometrią MS/MS): PKU, niedoczynność tarczycy, mukowiscydoza, SMA… | Wszystkie noworodki | Jednorazowo (3.–4. doba życia) | źródło ↗ |
| Przesiew słuchu noworodków | Wrodzone wady słuchu | Wszystkie noworodki | Jednorazowo (ok. 2. doba; program Fundacji WOŚP od 2002) | źródło ↗ |
| Program badań prenatalnych | Wady wrodzone i aberracje chromosomowe płodu (trisomie 21/18/13) | Wszystkie ciężarne (bez limitu wieku od 5 czerwca 2024) | W danej ciąży: USG 11.–14. i 18.–22. tyg. + test biochemiczny | źródło ↗ |
| Badania u ciężarnych: HIV, HBsAg, HCV | Zakażenia HIV, WZW B, WZW C | Wszystkie ciężarne (standard opieki okołoporodowej) | W ciąży, w określonych tygodniach (obowiązek) | źródło ↗ |
Programy bezpłatne, zwykle bez skierowania (poza prenatalnymi i gruźlicą realizowaną w POZ). „Moje Zdrowie" (od 2025, następca „Profilaktyki 40+") to bilans dorosłego — układa plan badań, ale sam nie wykonuje mammografii, cytologii ani kolonoskopii. Źródła w wierszach: pacjent.gov.pl — programy profilaktyczne, NFZ, IMiD (przesiew noworodków).
Poniższe badania nie są (jeszcze) powszechnym, osobnym programem przesiewowym NFZ — to zalecenia towarzystw naukowych, badania oportunistyczne lub kierowane do grup podwyższonego ryzyka.
| Badanie | Choroba | Populacja docelowa | Jak często | Status w PL | Źródło |
|---|---|---|---|---|---|
| Niskodawkowa TK płuc (LDCT) | Rak płuca | Palacze 55–74 lata (≥20 paczkolat); poszerzenie 50–74 z dodatkowym ryzykiem | Cyklicznie wg protokołu | Pilotaż (2021–2025) → świadczenie NFZ od 1 lipca 2026 | źródło ↗ |
| PSA | Rak prostaty | Mężczyźni — badanie oportunistyczne (brak przesiewu populacyjnego) | Decyzja indywidualna z lekarzem; brak zorganizowanego skriningu | Brak programu populacyjnego (kontrowersje: nadrozpoznawalność) | źródło ↗ |
| Glikemia na czczo | Cukrzyca typu 2 / stan przedcukrzycowy | 45+ oraz osoby z czynnikami ryzyka w każdym wieku | 45+ co 3 lata; grupy ryzyka co rok (PTD) | Rekomendacja (element CHUK / „Moje Zdrowie") | źródło ↗ |
| USG aorty brzusznej | Tętniak aorty brzusznej | Mężczyźni 65–75 lat, którzy kiedykolwiek palili (u niepalących — selektywnie) | Jednorazowo | Rekomendacja (brak powszechnego programu NFZ) | źródło ↗ |
| Densytometria (DXA) | Osteoporoza (ryzyko złamań) | Kobiety 65+, mężczyźni 70+; wcześniej przy czynnikach ryzyka | Wg wskazań klinicznych | Rekomendacja (DXA na skierowanie) | źródło ↗ |
| anty-HCV / test HIV (poza ciążą) | WZW C / HIV | Grupy ryzyka (kontakt z krwią, iniekcje, ryzykowne zachowania) | Wg wskazań | Rekomendacja dla grup ryzyka | źródło ↗ |
„Paczkolata" = liczba lat palenia × liczba paczek dziennie. Rak płuca (LDCT) przechodzi z pilotażu do świadczeń gwarantowanych NFZ (data wdrożenia w toku). PSA jako przesiew populacyjny budzi kontrowersje (ryzyko nadrozpoznania) — w PL badanie oportunistyczne, nie zorganizowany skrining. Źródła: wytyczne PTD, PTE, USPSTF, NIO, PZH (linki w wierszach).
Przesiewy wykrywają chorobę wcześnie, ale to leczenie już rozwiniętych chorób przewlekłych pochłania najwięcej pieniędzy. Dla najdroższych obszarów można monitorować leading KPI — wczesne, wyprzedzające sygnały (nie same badania przesiewowe), które przewidują i pozwalają ograniczyć przyszłe drogie leczenie. Problem: system mierzy głównie skutki (śmiertelność, liczba zabiegów — wskaźniki opóźnione), a nie te sygnały. Poniżej najdroższe choroby i proponowane KPI — „(luka)" = w Polsce nie mierzony/publikowany systemowo (choć istnieje w ramach OECD / KDIGO / GOLD / PaRIS).
| Choroba (obszar) | Skala kosztu w systemie | Badania wczesnego wykrycia | Leading KPI / wczesny sygnał (jeszcze nieujęty) | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| Choroby układu krążenia / niewydolność serca | ChUK ~16% środków systemu; niewydolność serca ~4–6 mld zł/rok, ~95% kosztu w hospitalizacji | Pomiar ciśnienia + lipidogram (ocena ryzyka SCORE2); EKG; NT-proBNP przy podejrzeniu niewydolności serca | % dorosłych z kontrolowanym ciśnieniem · % po zawale na pełnej farmakoterapii wg wytycznych ESC · 30-dniowe rehospitalizacje niewydolności serca (luka) | źródło ↗ |
| Nowotwory | ~26,8 mld zł (2025) — najszybciej rosnąca pozycja; koszt w szpitalu + drogie leki (immunoterapia) | Przesiew wg typu: mammografia, cytologia/HPV, kolonoskopia lub FIT, LDCT u palaczy; szybka ścieżka diagnostyczna DiLO | % rozpoznań we wczesnym stadium I/II (luka) · realna terminowość ścieżki DiLO: podejrzenie → leczenie | źródło ↗ |
| Cukrzyca i powikłania | ~6,1 mld zł z powikłaniami (2017); ~53% kosztu na pacjenta to powikłania (nerki, serce, amputacje, oczy) | Glikemia na czczo / HbA1c; a przy rozpoznaniu — badanie dna oka, eGFR+albuminuria, badanie stóp (wczesne powikłania) | % z HbA1c w celu · % z corocznym badaniem dna oka (luka) · % z oceną eGFR+albuminuria · wskaźnik amputacji cukrzycowych (luka) | źródło ↗ |
| Przewlekła choroba nerek / dializy | ~2,5 mld zł/rok; 92% to dializy i przeszczepy; najwyższy koszt na pacjenta | eGFR (kreatynina) + albuminuria (UACR) u chorych z cukrzycą/nadciśnieniem; badanie ogólne moczu | % chorych z cukrzycą/nadciśnieniem z eGFR+albuminuria (luka) · % dializy „z marszu"/późne skierowanie (luka) · % z przetoką AV przed dializą (luka) | źródło ↗ |
| Zaburzenia psychiczne / depresja | Depresja: hospitalizacja ~61% kosztu świadczeń; koszt na pacjenta +138% w dekadę | Przesiewowy kwestionariusz w POZ (np. PHQ-9); ocena ryzyka samobójstwa | Follow-up ambulatoryjny w 30 dni po wypisie psychiatrycznym (luka) · dostępność opieki środowiskowej i czas oczekiwania na psychoterapię | źródło ↗ |
| POChP | Koszt NFZ głównie szpitalny (zaostrzenia); ~1 mln chorych niezdiagnozowanych | Spirometria w grupach ryzyka (palacze 40+); kwestionariusz objawów (kaszel, duszność) | Pokrycie spirometrią w grupach ryzyka (luka) · wyszczepialność grypa/pneumokoki 65+ · rehospitalizacje z powodu zaostrzeń POChP | źródło ↗ |
| Choroby mięśniowo-szkieletowe / endoprotezy | Endoprotezy ~1,35 mld zł (2017), rosnąco; duże koszty pośrednie (absencja, renty) | Ocena BMI i aktywności fizycznej; RTG przy objawach; wczesna kwalifikacja i rehabilitacja zamiast odkładania | PROMs po endoprotezie — wynik funkcjonalny zgłaszany przez pacjenta (luka) · otyłość i aktywność fizyczna · rehabilitacja po operacji | źródło ↗ |
Wniosek: najdroższe ścieżki (dializy, powikłania cukrzycy, niewydolność serca) mają najsłabiej publikowane wskaźniki wyprzedzające — ich uzupełnienie pozwoliłoby wcześniej wychwytywać pacjentów, zanim trafią do najdroższego leczenia. KPI osadzone w ramach OECD Health Care Quality Indicators, KDIGO (nerki), GOLD (POChP), PaRIS (PROMs). Skala kosztów: raporty „NFZ o zdrowiu", NIK oraz dane refundacyjne NFZ (linki w wierszach).